KM Aprova Dekretu Lei Ajensia Dezenvolvimentu Nasional

DILI - Konsellu Minstru (KM) liu husi  sorumutu estraordinária iha Sábadu  (19 /2) ne’e  aprova ona Dekretu Lei ba Ajensia Dezenvolvimentu Nasional.

“Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál iha kompeténsia hodi avalia, ho forma ida ne’ebé rigoroza liu, ba projetu kapitál dezenvolvimentu, bazeia ba análiza kustu-benefísiu nian, monitoriza implementasaun no ezekusaun ba projetu sira liu husi sistema ida ne’ebé sertifika kualidade, hodi kontribui, nune’e, ba rasionalizasaun rekursu finanseiru ne’ebé mak iha no ba dezenvolvimentu nasionál no atividade ekonómika,iha nível nasionál no iha nível local,” dehan Sekretariu Estadu Konsellu Ministru Hermenegildo Pereira liu husi komunikadu imprensa ne’ebe jornal ne’e asesu.

 Nia dehan ida ne’e hanesan servisu integradu ida iha administrsaun direta estadu nian, ne’ebé hetan estrutura orgániku fleksivél ida, ne’ebé fasilita, hodi hetan efikásia no seguransa, ba kontratasaun kapitál dezenvolvimentu, jestaun no akompañamentu projetu integradu nian iha programa dezenvolvimentu distritál no lokál, no kontrolu ba kustu sira nian.

Tuir nia katak medida refere integra ba inisiativa hotu-hotu ne’ebé mak IV Governu Konstitusionál Timor-Leste nian promove tiha ona, hodi estabelese, halo reforma no hametin estrutura órganika Administrasaun Públika nian, atu halo inisiativa hirak ne’e tuir duni realidade nasionál no fó kapasidade atu kontribui ba promosaun dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha país ne’e ho efikásia no efisiénsia iha nível distritál no lokal.

Alende ne’e nia dehan  KM  aprova mos dekretu-Lei ne’ebé regula Fundu ba Infra-estrutura ne’ebe envolve investimentu bo’ot iha projetu plurinial .“Fundu ida ne’e hodi finansia implementasaun ba infra-estrutura hotu-hotu ne’ebé envolove investimentu boot iha projetu plurianuál sira no ne’ebé mak hatán ba nesesidade Timor-Leste nian,” dehan nia liu husi komunikadu ne’e.

Nia dehan fundu ne’e hanesan instrumentu finanseiru ne’ebé própriu liu ba  programa no projetu infra-estrutura ba tinan oioin ne’ebé hala’o iha país ida ne’e, hodi permite rekursu sira, bainhira tama ona iha programa, labele hetan tan ona limitasaun ka lakon hodi hatán ba projetu hotu-hotu.

Ho forma ida ne’e, Fundu ba Infra-estrutura bele fó dalan ba Estadu hodi finansia projetu plurianuál sira kona-ba kapitál dezenvolvimentu, ho forma ida ne’ebé seguru, transparente no iha responsabilidade.(*/R1)

Eksportasaun - Importasaun HCU Kopera ho Grupu Surabaya

Iha imajen ne’e presidente Camara Comersiu Industria Timor Leste Julio Alvaro halo hela esplikasaun ba emprejariu sira iha edifisiu CCI TL Colmera tersa 22/2 foto Business Timor, Joanico Guterres.

DILI - Atu halo importasaun sasán báziku tama mai rai laran ho folin baratu, no eksporta produtu lokál ba liur, Holding Campanhia União (HCU) Lda, koopera ho Holding Grup Surabaya, Indonesia hodi hatama sasan nesesidade baziku mai Timor Leste ho folin baratu.

            Liu husi sorumutu ne’ebe mak realiza husi kompaiña HCU ho Holding Grup Surabaya iha edifísiu Camara Comercio Industria Timor Leste (CCI-TL) semana liuba, hanesan pasu ida atu bele organiza diak liu tan empreza ki’ik sira hodi  halao programa importasaun sasan nesesidade baziku (sembako)no eksporta produtu lokál husi TL ba nasaun Indonesia.“Ami nia objetivu mak fasilita emprezáriu nasional hamutuk hodi implementa importasaun no eksportasaun”, dehan  diretor kompañia  HCU Teofilio Sarmento ba jornalista sira hafoin sorumutu iha edifísiu CCI-TL Colmera, Dili.

            Holding Grup Surabaya mak atu importa (hatama) sasán nesesidade báziku ka sembilan bahan pokok (sembako) no material fíziku balun hanesan kareta no material konstruksaun. Entretantu produtu lokal ne’ebe  husi Timor Lorosa’e atu eksporta mak hanesan kamii, no seluk tan nebe produs ona iha rai laran. “Produtu lokál ne’ebe mak atu eksporta ho nia variedade  mak hanesan kinur, ailia, kamii no produtu lokál sira ne’ebe mak iha akordu ami ho grup surabaya halo tiha ona,”.dehan tan nia.

            Liu husi servisu hamutuk ho Holding Grup Surabaya  bele  dezenvolve liu tan emprezáriu ki’ik sira, liu husi programa eksportasaun no importasaun.Nia dehan, programa eksportasaun sasán nesesidade báziku entre grupu Surabaya ho HCU, daudaun ne’e eksporta ona sasán báziku dala rua ona mai Timor Leste no sasan sira ne’e to mai mos folin ne’ebe baratu.

            Entretantu reprezentante grupu Holding Surabaya, Mikhael Leuape kontente ho nia prezensa hasoru ho HCU no emprezáriu nasional nune’e sei  fo biban hodi esforsu hadiak servisu ne’ebe mak durante ne’e grupu rua ne’e  halo.

Tanba ne’e nia lori Grupu Holding Surabaya nia naran kontente tebes atu servisu hamutuk emprezáriu Timór hodi hadiak liu tan dezenvolvimentu ekonomia Timor Leste liu husi setor privadu.“Hau lori holding Surabaya nia naran, kontente tebes atu servisu hamutuk no suporta emprezáriu Timor hodi dezenvolve liu tan nasaun no povu ba oin,”.dehan nia

            Iha fatin hanesan Presidente CCI-TL Julio Alvaro enkoraja liu tan emprezáriu tomak atu hetan susesu tenke organija a’an no  dispilina.“Hau husu atu ita tenke organiza-an, para riku soin Timor keta monu ba ema seluk nia liman tamba osan minarai ne’ebe agora hasai ne’e osan bo’ot”, enkoraja Julio.

            Nia akresenta liu tan atu sai emprezáriu ne’ebe susesu hanesan emprezáriu seluk tenke fiar-an, disiplina no haraik-an buat tolu ne’e mak sai xave importante susesu nian ba emprezáriu sira.Liu husi programa ne’ebe mak HCU ho grupu holding Surabaya halao presidente CCi-TL husu para iha responsabilidade didiak nune’e ema kontinua fiar.“Hau husu ba holding compania uniaun (HCU) para maneija jestaun ne’ebe mak diak no iha responsabilidade nune’e ita nia parseiru kontinua fiar ita”, dehan Julio.

            Entretantu Diretor Institutu Apoiu Dezenvolvementu Emprezariu (IADE) Cosme  Fatima da Silva hanesan institutu ne’ebe mak lidera husi Ministeriu Ekonomia Dezenvolvementu (MED) hatete  katak atu dezenvolve liu tan emprezáriu sira tenke iha esperiensia hodi sai hanesan referénsia hodi nune’e bele  dezenvolve liu tan futuru kompania nian hodi hadia no serve liu tan programa ne’ebe mak identifika husi planu kompania.

            Cosme hatete  atu hetan susesu sempre hasoru difikuldade barak tanba ne’e liu husi difikuldade ne’e bele sai hanesan referénsia para labele kontinua akontese.Tanba ne’e nia  husu ba emprezáriu tomak tenke organija-an nune’e governu iha planu suporta apoiu tuir programa ne’ebe mak identifika ona.(R1)

Hatur Banku Sentral Loke Dalan Ba TL iha Osan Rasik

DILI - Kuarta semana liuba parlamentu nasional liu husi komisaun C ne’ebe trata ba asuntu ekonomia no finansa halo diskusaun espesialidade  ba  banku sentral ne’ebe aprova ona iha diskusaun jeneralidade.

Hafoin remata diskusaun ba lei banku sentral, diretor Autoridade Bankaria no Pagamentu (BPA) informa katak liu husi banku sentral bele loke dalan ona ba atu Timor Lorosa’e mos bele iha ona ninia osan rasik.“Lei Banku Sentral permite atu ita mos bele iha osan  rasik iha ita nia nasaun rasik,” dehan Diretor BPA Abrão de Vasconselhos  ba Business Timor diskusaun espesialidade lei banku central iha komisaun C parlamentu nasional.

 Harii banku sentral, tuir nia, importante tebe-tebes tanba ne’e presiza lori tempu katak jurista no deputadu sira presiza haree didiak ba artigu despozisaun importante  ne’ebe iha atu harii banku ne’e.Bainhira banku sentral harii, tuir Abrão, BPA kontinua halao sira nia servisu hanesan bain bain tanba maski iha banku sentral, la iha buat ida mak muda. “Futuru banku sentral mak BPA, ne’e duni sei transfere total deit no la iha buat ida mak sei muda,” dehan nia.

Entretantu  Asesor Ministeriu Finansa João Saldanha hatete katak lei refere foin mak halo tanba ne’e presiza lori tempu uitoan atu deskute.“Lei foin mak halo tanba ne’e sei presiza transferensia ida no hanoin atu nunee proposta lei ne’e avansa ba oin ho diak,” nia hatete.

Tuir Saldanha, presiza hadia mos artigu sira balun iha lei ne’e  atu nunee labele kontra lei oan sira.

Iha fatin hanesan  presidente komisaun C Manuel Tilman hatete katak Timor Leste seidauk iha   banku sentral no to’o ohin loron  banku sentral ne’e hanaran hela Autoridade Bankaria no Pagamentu.Tanba ne’e estadu Timor iha obrigasaun atu hari banku sentral hodi defini politika ida konaba osan, politika konaba sistema fiskal, politika kona-ba sasan nia folin, politika konaba  halo kontratu internasional ba ita nia negosiu.

Nia dehan liu husi Banku Sentral mos bele loke dalan para aban bainrua Timor Leste mos bele iha  moeda rasik.Artigu lei banku sentral nian hamutuk 48, tanba ne’eiha loron kaurta feira foinlaias ne’e komisaun C komesa halo diskute iha area espesialidade to’o ona ba iha artigu neen (6) ne’ebe kolia konaba ideia koresponsavel ne’ebe ninia definisaun seidauk klaru. Sei kontinua deskute iha kuarta semana oin.“Agora  ami diskute tiha ona to’o artigu sestu (6) no ami tenki hapara tanba artigu ne’e kolia kona ba kompetensia no funsaun, kolia kona ba saida mak banku sentral tenki halao,” informa Tilman.

Nia dehan konstitusaun governu labele define mesak politika  fiscal,ka moedas ninia implementasaun,banku mos lakohi atu hela fali iha governu ninia okos. Konstitusaun fo autonomia kuaze hanesan independente ba banku tanba ne’e ami hapara ohin no kuarta feira mak foin kontinua fali.

            Tanba tekniku husi banku sentral BPA, tekniku husi ministeriu das finansa no tekniku husi parlamentu nasional. ”Tekniku iha oin rua tekniku legal ho tekniku finanseiru no ekonomista, tanba ne’e buat ne’e komplikadu tebe-tebes ami para iha artigu sestu ne’ebe muda ona ba artigu kintu.”Tanba ne’e mak artigu ida ne’ebe mak sei hadia mak tau banku sentral ho governu servisu hamutuk ka tau banku sentral hanesan autoridade monitaria no finaseira asaun nian la presiza rona governu.

             Tuir Tilman katak perigu mak aban bainrua governu bele troka mak governu ida troka ministru das finansa bele hasai tiha  knar banku sentral ne’ebe nia rasik  no mesa-mesak define, ida ne’e labele, konstitusaun la fo ida ne’e.Nia dehan banku bele hetan direturnador banku sentral ida katak lakohi rona misitru no hakarak define ketak-ketak ne’e komplikadu, tanba ne’e parlamentu hapara iha ne’e sei halo fali revizaun.

            Banku sentral, nia hatete, la fo independensia total ba banku atu define sasan nia folin, politika atu halo osan no politika atu halo osan no osan nia folin ho nia valor atu troka osan ka la troka osan banku labele deside mesak no banku tenki deside ho governu.

            Atu nune governu labele deside mesak, governu mos labele obriga fali banku atu halo governu ninia vontade, no banku mos labele dehan fali katak la obedese ba governu.”Se lae ita iha governu rua ne’e ita jere ita nia osan ne’e komplikadu,” Tilman hatete.

Liu liu kona ba osan fundu minarai nian, konaba osan sasan ninia folin,no fundus oin oin ne’ebe agora atu hari se la banku la obedese ba governu,no governu la obedese ba banku.Maibe nia dehan presiza hare mos bainhira ita osan rasik se lae osan ne’ebe ita iha mos la bale. Nia fo ezemplu osan ne’eb ita iha ne’e ba sosa sasan iha nasaun seluk mos ema la simu.

Tanba ne’e nia hatete diak liu uza lai dolar amerikanu  nian iha tinan sanulu nia laran mai ita hanoin didiak.Entretantu deputadu Aderitu Hugo da Costa hatete katak banku sentral kuandu hari sei haluan liu tan BPA ninia kobertura.“Transforma tiha ba banku sentral potensia BPA mos bot oituan no ninia kobertura mos boot liutan,” Hugo hatete.

Diskusaun ba espesialidae lei banku sentral  ne’e marka  prezensa husi Director Banku BPA Abrão de Vasconselhos ho ninia teknika balun,husi parte governu nian mak  Vise ministru Finansa Rui Hanjam no asesor balun tan.(R1)  

Osan Rihun $25 Lakon iha Gabinete ME João Cancio: “Ne’e Deklarasaun Falsu”

DILI – Indikasaun halakon osan estadu nian iha ministeriu edukasaun nakloke hafoin membru komisaun F parlamentu nasional asuntu edukasaun, saude no kultura, Deputada Ilda Maria fosai deklarasaun liu husi plenaria estraordinariu segunda semana liuba katak osan ho montante rihun $40 lakon iha gabinete ministeriu edukasaun nian.

“Hau hetan informasaun katak iha tinan 2009 osan lakon quatorze ka quinze mil (rihu $15) no foin dadauk ne’e, iha semana rua  kotuk osan lakon tan vinte cinco mil (rihun 25),” dehan deputada bankada Fretilin ne’e iha plenaria.

Tuir Ilda katak staf feto ida gabinete ministru edukasaun Joao Cancio Freitas nian nebe kaer xave kofre derepenete lakon tiha no ba tiha Indonesia, tanba ninia inan aman ema Indonesia. Ilda hatete ministru kontrata hela mai servisu iha timor, to’o osan lakon la iha investigasaun ruma, derepente haruka ema ne’e  ba tiha deit.

Nia husu membru governu ne’ebe akompaña iha plenaria ne’e karik bele hato’o ba premeiru ministru atu halo investigasaun. Tanba osan povu ninian fo arbiru deit no  lakon arbiru deit maibe nunka iha investigasaun kona ba osan sira ne’ebe lakon iha gabinete membru governu sira ne’e.Nia dehan iha diskusaun orsamentu retifikativu iha duni osan ba capital menor atu sosa trasnporte ba ministeriu edukasaun ninian.

Hatan ba akuzasaun ne’e Ministru Edukasaun João Cancio Freitas hatete ne’e deklarasaun falsu tanba lei la permiti  ministru sira atu kaer osan ho $1.000 ba leten.“Ne’e bosok tanba lei la permiti ami ministru sira atu kaer osan boot,” dehan João Cancio ba jornalista sira hafoin fo pose ba ofisial sira iha eis Balai Penataran Guru, Balide Dili bainhira husu nia kona-ba deklarasaun deputada Ilda ne’e..

Nia dehan osan ho montante $10 mil ka 15 ba leten ne’e lei la permiti atu ministru sira mak jere. Jestaun iha ministeriu finansa  no ministeriu idak idak simu deit surat tahan.“Osan ne’e hotu tau iha ministeriu finansas  halimar surat tahan deit, hatene mak osan cash deit hanesan, $1.000 ou $2.000 deit,” Joao Cancio.

            Nia hateten osan cash ne’e iha ninia fatin duni, la’os lakon. Hanesan surat tahan ne’ebe responsabel husi ninia sekretaris mak hatene kona ba ida ne’e tamba nia la hatama surat tahan sira ne’e  lolos.Joao Cancio konfesa katak nia rasik haruka inspector jeral halo investigasaun ba nia sekretaris ne’e maibe osan sira ne’e sekretaris selu hotu ona. Inspectur Jeral hola tia ona medidas no osan ne’e intrega ona iha ME  no Sekretaris ne’e mundur diri husi nia kargu nudar sekretaris no sai husi gabinete.

            Nia hatete agora laiha problema kona ba osan nee tanba sira nudar ministru lei la haruka sira kaer osan no la brani kaer osan to’o $25 Mill sira kaer so $.1000 ou $2.000 mak sira bele brani kaer.Nia dehan prontu atu ba prosesu to’o tribunal. Joao Cancio husu bainhira rona lia fuan ruma tenki investigasi labele naran koalia tamba ita iha lei. 

            Ministru hatete osan sira refere ba iha tinan 2009  nia foin sae ba ministru nia hatene $4 Mill nebe nia sae ba ministru no osan ne’e hodi halo kuartu ba eskoltu sira sosa kama no kulsaun maibe nia staf halo relatoriu despacho ba PM.

            PM haruka inspector Jeral do Estado mai halo investigasaun no senhor ida ne’ebe levanta problema ne’e haruka tiha ona ba tribunal.“Ami deit fulan ida simu $1.300 deit satan osan bo’ot hanesan ne’e, ministeriu edukasaun halo operasaun ho deit osan $28 mill sira ne’e fahe ba ensino pre ekolar,ensino baziku,ensinu secundariu no ensinu superior no seluk tan,” nia hatete.

Entretantu Vice  Ministru Edukasaun ME  Paulo Asis Belo hatete katak osan iha gabinete ME la lakon maibe relatoriu deit mak seidauk  mensiona osan ne’e. “Hau la hatene se osan ne’e lakon tanba ne’e iha gabinete politiku ministru,dehan vice miistru edukasaun ne’e ba jornalista sira foin lalais ne’e parkamentu nasional hafoin hasoru malu ho komisaun F Parlamentu nasional ne’ebe trata ba asuntu edukasaun,saudeno kultura.

Nia dehan bele akontese relatorius ne’ebe seidauk mensiona katak osan ne’e gasta ka la gasta,agora   lakon ka   la lakon ne’e hau la hatene ne’e senho ministru mak bele hatan tanba ne’e iha idak idak ninia gabinete tanba ne’e idak idak jere iha ninia gabinete, hau labele responde.

Nia parte hatete fiar katak osan ne’e la lakon maibe karik osan ne’e mak seidauk hatama deit iha relatoriu.( R1/E4)