JORNAL BUSINESS TIMOR -- MATADALAN BA DEZENVOLVIMENTU EKONOMIA

3 de março de 2011

Governu La Kontrola Folin Foos Povu Ki’ik Esplora Malu Maka’as

DILI- Iha semana liuba ema hotu preokupa maka’as ba folin foos nebe sa’e maka’as iha fatin balu. Dun malu ka hakilar malu se mak halimar ho foos nia folin mos rame loos. Hanesan Iha kapital Dili, foos nia folin sa’e maka’as mak iha dalan ninin no kios ki’ik oan sira.
Foos saku ida ho todan kilograma 25 baibain fa’an ho folin $17 to’o $18, derepenti sa’e to’o $24 no $25. Nune’e kilograma 30 nebe baibain folin $18 sa’e kedas ba $27 to’o $30.

Ho mudansa folin foos ne’e, konsumidor foos liuliu kbiit laek sira hakilar no halerik. Balu fo sala ba emprezariu sira nebe importa foos, katak emprezariu sira mak halimar ho folin foos hodi esplora povu ki’ik sira. Ate reprezentante povu iha parlamentu mos hola medidas bolu emprezariu importador foos nian hodi esplika kona-ba folin foos ne’e.

Maibe realidade akontesimentu semana liuba la akontese iha loja boot sira. Loja sira sei fa’an ho folin normal. Entaun se mak halimar ho folin foos no esplora konsumidor sira?Patraun kompañia Timor Food, James Jhong nebe na’in ba foos marka Globus mos sente preokupa ba situasaun ida ne’e. Ne’e tanba konsumidor sira preokupa liuliu ba foos Globus nebe agora sirkula barak liu iha teritoriu tomak.

Ba Business Timor semana liuba iha nia loja Akadiru Hun, na’in ba foos marka Globus ne’e hatete sira seidauk hasa’e foos nia folin to’o ohin loron.
James hateten foos Globus ho kilograma 25 fa’an ho folin $15.00  no kilograma 30 ho folin $18.00. Ne’e duni, kona-ba situasaun semana liuba nebe foos folin sa’e ne’e, negosiante sira mak manipula. “Ami fa’an kilograma 25 ne’e $15.00 atu nune’e negosiante sira ba fa’an fali halo $16.ou $17. La’os sira atu hasae to’o $25.00 negosiante sira fa’an foos Globus ne’e tuir  sira nia hakarak ou gostu deit,” katak Patraun Foos Globus ne’e lamenta.

Nia rekoñese katak negosiante sira manipula folin foos ne’e tamba durante semana ida ona foos Globus iha stok armazen ne’e mamuk.  “Foos Globus tama mai ona iha portu Dili maibe seidauk hatun tanba fatin laiha no durante semana liuba udan boot halo tasi mos boot,” James informa.

Atu aumenta tan foos Globos, nia hatete, Timor Food sei hatama tan ro rua hamutuk tonelada 6.000 ba foos kilograma 25 no kilograma 30. Agora sei iha hela portu Dili. Iha semana ida ne’e nia laran bele hatun ona, informa James.
Negosiante sira hasae folin foos ne’e, tuir nia, ho razaun katak sira hare stok foos Globus iha armajen ne’e mamuk.

James hateten negosiantes tuir los labele manipula folin foos  hasae to’o $25.00. Tuir nia, negosiante sira tenki hetan lukru maibe $1.00 ou $ 2.00 labele hasae to’o $25.00. “Tanba ami iha ne’e hetan lukru maizumenus 25 sent. Boot liu mak $1.00,”  dehan James.

Entretanto Patraun Loja Star King Lay Siu Hing hatete emprezariu sira akompaña ho situasaun konaba folin fos ne’ebe sae hanesan iha tempu foos la iha. Tanba ne’e  fos kuandu menus negosiante ki’ik sira ne’ebe fa’an foos iha dalan ninin hasae folin foos. “Foos folin ne’ebe to’o ohin loron haksoit ba iha 23 to’o 30 ne’e laos sala husi sira maibe ne’e sala husi governu tanba la iha kontrolu ne’ebe masimu. “Ami iha ami nia loja fa’an ho folin kinze (15) dolares, ida hasae folin ne’e emprezariu ki’ik  sira tanba hare ba situasaun kuandu foos la iha,” Lay informa.

 Nia dehan fos ne’e tuir presu estandar ne’e iha Timor Leste lolos ne’e to ba iha $18 ba kilograma 30  no 25 kilograma ne’e fa’an ba $15. Nia dehan tarjeitu folin foos ne’ebe aumenta  ne’e tanba governu hamosu tiha programa foos subsidiu no dada povu tomak tenki hatoman an hodi konsume deit fos no haluha tiha hahan tradisional ne’ebe nasaun foun ne’e iha hanesan fehuk, batar ,aifarina no talas.
“Maibe agora ema fa’an ba $21 to 25  ne’e ami  mos sai konfuzu no   lolos ne’ e  MTCI tenki halo kontrolu.”

          Nia esplika kona ba orsamentu ne’ebe  lori husi Vietname mai to iha Timor Leste  kada tonelada ho kustu $495. Kada tonelada no bele sura to’o ba iha 500 tanba susar mos kona ba pajak ninian.  Tuir nia katak lukru (keuntungan) ne’ebe hetan husi fa’an fos ne’e mais ou menus 3%  deit .

Iha parte seluk negosiante foos iha dalan ninin Komoro, Halilaran no fatin seluk tan iha kapital Dili, tuir observasaun Business Timor semana liuba, sira hasae folin foos ho marka Globus  kilograma 15 ho folin $20 no kilograma 30 ho folin $25. Folin ne’e tun tanba governu halo intervensaun hafoin povu hakilar ba folin foos nebe sa’e.

Foos marka Kuda Ulun kilograma 25 ho folin $18 no kilograma 30 ho folin $22 no foos ho marka MTCI kilograma 25 sira ba fa’an fali ho $18 no kilograma 30 ho folin $19.
          Tuir negosiante Mateus da Costa iha dalan ninin area Komoro hateten foos ho marka Globus sira sosa iha Loja Timor Food kilograma 25 ho folin $15 no kilograma 30 ho folin $19.Nia dehan sira ba fa’an fali iha dalan ninin Komoro kilograma 25 ho folin $20  no kilograma 30 ho folin $25 tamba ho razaun katak sira aluga kareta.

          Maria da Costa hatete foos marka Kuda Ulun sira sosa iha loja Star King kilograma 25 ho folin $15 no kilograma 30 ho folin  $19. Sira ba fa’an fali iha dalan ninin Mercado Halilaran kilograma 25 ho folin $18 no kilograma 30 ho folin $22 tamba ho razaun katak lalin dook no kareta mos karun. Nia confesa katak sira selu iha Audian tama to’o Halilaran ho kustu $100 ba leten.

Razaun seluk, tuir Maria, iha Loja Star King nia haree foos Kuda Ulun seidauk iha no armajen mamuk. Entertantu Antonio de Jesus hateten foos ho marka MTCI sira sosa iha loja Senior kilograma 25 ho folin $15 no kilograma 30 ho folin $18, fa’an fali iha dalan ninin kilograma 25 sira ba fa’an fali ho $18 no kilograma 30 ho folin $19 tamba sira selu kareta husi area Kuluhun tama area Komoro mos dook ne’e duni sira tenki fa’an karun atu nune’e sira bele hetan lukru.

Governu Tenke Interven

Iha loron tersa no kuarta feira semana liuba Parlamentu nasional liu husi komisaun C no komisaun E bolu urjente kompania importador sira hodi huso eplikasaun kona ba foos folin ne’ebe sae makaas.Presidente komisaun E Osorio Florindo hafoin hasoru malu ho emprezariu sira hatete objetivu parlamentu bolu importador fos atu rona informasaun husi sira hodi buka solusaun ba folin foos.

Nia dehan atu rezolve problema ne’e governu presiza intervene no alfandega mos tenki hadia. Governu mos tenki kontrola ema sira ne’ebe fa’an eceran (iha dalan ninin).Nia parte husu ba governu atu rezolve lalais folin folin foos ne’e tanba ne’e nesesidade baziku.

Iha uma fuku parlamentu nasional  deputadu sira husu governu tenke halo intervensaun ba folin foos nebe sa’e maka’as iha semana liuba.
Deputadu Arsenio Bano kestiona folin foos ne’ebe to’o ohin loron sae ba $25 to $30. Nia husu ba governu atu halo intervensaun.“Se la iha intervensaun husi governu sei hamosu hamlaha boot ba povu Timor Leste,” dehan deputadu Arseno Bano.
          Nia husu ba ema sira ne’ebe halo politika intervensaun  ba fa’an foos ninian tenki responsabiliza  no merese hetan duni investigasaun atu nune esplorasaun ida ne’e labele kontinua iha.“Ita labele uza fali situasaun ida ne’e atu esplora povu, sira la merese hetan tratamentu ida ne’e tanba osan barak ita gasta tiha ona,” nia hatete.

Deputadu Fransisco Miranda Branco haforsa tan katak prosesu sosa foos nee la iha transparensia tanba to’o ohin loron parlamentu nasional difisil tebes hanesan orgaun fiskalizador  tuir mandatu koontitusional mos la iha asesu atu hetan dokumentus.“Skandal nasional tanba grupu kikoan ida ne’ebe sosa foos ne’e sai riku matak tiha deit,” Branco hatete.

          Entretantu deputadu Adriano do Nascimento  hatete katak intervensaun ba presu merkadu ne’ebe timor hola ne’e loos tanba krizi ekonomia mundial.
“Hau bele hatete katak jestaun ne’e ita bele diskute maibe politika hodi aloka osan barak hodi halo intervensaun ba   presu merkadu ne’e laos  buat aat ida,”dehan  nia hodi defende governu.

          Nia dehan folin foos sae ne’e tanba buat rua, krizi ekonomia global no ida seluk mak mudansa klimatika global. “Laos ita nia nasaun deit mak krizi maibe hotu hotu krizi.”(E-4/R1)

Udan Boot Fo Impactu Ba Estudus Universitarius UNPAZ no DIT


DILI---Koalia konaba estrada, laos deit preokupasaun populasaun sira iha areas remotas maibe mos iha kapital Dili liliu dalan ba Manleuana. Dalan referidu agora laos deit populasaun bain-bain mak uza maibe komunidade intelektual hanesan Universidade da paz (UNPAZ) Dili Institut of Thecnology (DIT) mos uza.

Nune’e bainhira udan boot tahu dodok, be naliun iha nebe-nebe sei halo meius transportes publikus hanesan Mikrolet no taxi lakohi movimenta ba fatin neba. Ensinu superior rua, UNPAZ no DIT nebe  lokaliza iha fatin neba hetan impaktu boot liliu ba universitarius sira nia estudus. Hanesan foin dadaun udan boot loron hirak tuituir malu halo rai dodok no tahu, maibe kuandu loron ida ka rua mka la udan, sei kria rai rahun nebe fo impaktu negativu saude ba populasaun sira nebe besik estrada no ema sira nebe uza transportes publikus.

            Bainhira Business  Timor dadalia ho universitarius sira iha segunda (7/2) iha aerea Maleuana, sira husu Sekretariu Estadu Obras Públkikas (SEOP) atu tau ba iha prioridade. Estudante  UNPAZ  Fakuldade Saude Publiko, Yohones  Fatima hateten katak dalan atu tama  ba UNPaz to’o agora seidauk diak. “Governu to’o agora seidauk hadia dalan ne’e, ne’eduni  husu ba SEOP atu hadia lalais atu nunue’e estudante  sira bele asesu ho transporte selae ba eskola mos tardi tamba estrada ladiak transporte mos la asesu to’o neba,” nia dehan.Ne’e dunik iha tempu badak nia laran nia husu ba governu atu tau matan ba dalan referidu.

Estudante DIT,  Fakuldade Turismo, Luis Fernandes husu ba ba SEOP atu tau matan lalais ba estrada refere atu nunue’e Estrada nia kondisaun bele diak“Ami  hakarak husu ba SEOP  atu  hadia lalais estrada ne’ebe to’o agora seidauk kompleta tamba estrada nia kondisaun sei at ou  kuak to’o agora laos SEOP  Promete hela deit maibe la realiza,“ realsa nia.

Tuir estudantes UNPAZ no DIT katak  SEOP hadia deit balun maibe dalan tama ba laran sira la hadia  husik hela to’o agora.Tuir estudantes sira, hahu husi fulan Dezembro 2010 to’o agora sira ladun asesu ho transporte publiku.Iha Parte seluk konditor, Jose da Costa hateten  katak sira husi diresaun 05 la halai to’o iha ne’eba  tamba dalan tama ba laran mak ladiak.Jose husu ba SEOP atu hadia dalan refere atu nune’e sira husi  mikrolet diresaun 05 bele halai to’o iha neba (Maleuana) selae estudante UNPAZ no DIT ba univesidade sempre tardi.

Iha fatin hanesan Domingos Caldeira  lor-loron nia ba  eskola lao ain deit nia lao husi Manleuna tama to’o Surikmas mak  foin sae Mikrolet.Domingos  husu ba governo atu tau matan mos ba estrada  sira ne’e atu nune’e konditores  sira bele asesu ho transporte publiku iha to’o iha  Manleuana.(E-4)

2011 Pauzada Tutuala, Hatubuiliko, no Atauro Sei Rehabilita


DILI - Fatin turizmu nebe mak  Timor Leste iha  mesak furak no origen tebes. Husi nee se ita hadia no kuidadu maka bele dada turista sira husi nasaun sira iha mundu atu mai halo vizita no fakar osan ba ita nia ema sir, no fo mos lukru ruma ba kofre estadu.

“Fatin turizmu hirak nebe mak DNT halo ona survei mak hanesan, Pouzada Tutuala, Hatobeliku, no Atauro tanba tinan ne’e hetan ona aprovasaun orsamentu  iha Parlamentu Nasional (PN) atu hadia fatin turizmu nebe maka ita iha, inkluidu iha Programa Dezenvolvimentu Desentralizado (PDD) nebe sei kontrola diretamente husi Primeiru Ministru,” dehan Xefe Promosaun Diresaun Nasional do Turizmu (DNT) Aquelino Santos Caeiro ba Business Timor, Kuarta (09/02) iha ninia Gabinete Fumentu Mandarin.  

Prioridade ba tinan ida nee, nia dehan, nebe trasa husi governu liu husi Ministerio Turizmu Comercio no Industria (MTCI), Diresaun Nasional Turizmu (DNT), sei  halo rehabilitasaun ba Pauzada Tutuala, Hatubuiliko no Atauro. Planu prioridade nebe iha, DNT mos sei fo apoiu ba area Turizmu Komunitario atu nunee bele Dezenvolve liu tan inisiativa nebe komunidade sira iha atu promove fatin Turizmu rai laran ho mehi atu Atraia  Turista husi  rai liur.
“Tuir hau nia hanoin, ita atu dezenvolve diak liu tan fatin Turizmu sira iha Timor Leste presiza tebes Timor-oan tomak nia kontribuisaun no konsiensia, atu nune’e ita labele naran estraga  fatin nebe mak iha prioridade atu halo fatin ba turismu no labele tesi estraga ai sira nebe maka iha iha fatin nebe refere. Ami husi Diresaunkolabora hamutuk ho Katuas lia Nain sira atu nune’e, wainhira iha ema ruma estraga fatin hirak ne’e sei fo multa tuir lei adat nebe maka determina ona,” nia dehan.

Nia hatutan, Timor Leste hanesan Nasaun foun ida iha mundu nebe mak mundu tomak kunese katak kapas no furak, tanba nee maka ita  tebes Timor-oan tomak nia kontribuisaun atu koidadu fatin Turizmu sira iha rai laran neebe mesak furak no origen duni,Turizmu rai laran enjeral fo rendimentu no kria kampo servisu ba Timor-oan sira, no aumenta lukru ba kofre Estado.

Governu liu husi Ministerio Turizmu Comersio no Industria (MTCI), nia hatutan, Diresaun Nasional Turizmu (DNT), durante nee halao ona esforsu barak hodi promove fatin Turizmu sira, maibe la to’o kuandu laiha kontribuisaun diak husi publiku. Nune’e, meius seluk nebe DNT halo mak  oinsa fo koinesimentu ba publiku fatin Turizmu hirak ne’e. Foin lalais ne’e iha loron 01 no loron 03  fulan Fevereiro, DNT servisu hamutuk ho Sentru Treinamentu Vokasional Juventude Manatuto, akompania estudante sira ba halao vizita ba fatin Turizmu sira iha sidade Dili.

Objetivu husi vizita nebe lidera diretamente husi Xefi Promosaun Turizmu DNT, atu oinsa  foin sae sira bele koinese diak liu fatin Turizmu rai laran no enjeral publiku bele iha konsiensia ba kuidadu fatin Turizmu sira liu husi aktivividade konkretu sira, no sente hanesan nain ba fatin hirak nee. Vizita nebe halao, ba fatin Turizmu sira iha Dili laran mak hanesan, Simiteriu Santa Cruz, Estatua Krstu Rei no Estatua São Paulo II,no Tasi Tolu-Dili.Dehan Aquelinu. (E-10)

PDHJ Baucau Investiga Kazu Alegasaun Korupsaun 28

Baucau – Koordenador Provedoria Direitus Humanus  no Justisa (PDHJ) Rejiaun Leste Cedelicio da Costa  Monteiro hatete nia parte hasai ona rekomendasaun kona ba alegasaun korupsaun ne’e hamutuk 28  ba iha minestreru publiku.

“Agora iha ministeriu publiku mak bele halo fali investigasi  kona ba kazu akuzasaun halo korupsaun tuir rekizetu ministerui publiku ninia para atu halo prosesu kazu ne’e,” katak Cedelicio ba Business Timor semana liuba iha salaun administrasaun Baucau.“Hau labele temi korupsaun  mai husi nebe se mak halo tamba sei sensitivu sei impede servisu ministeriu publiku nian,” dehan  Corenador PDHJ  Baucau.

Tuir nia katak kazu nebe oras ne’e PDHJ hetan hamutuk 28 mai husi timoroan deit nebe implementa osamentu governo nia iha tinan  tinan kotuk nebe oras ne’e tama ona iha ministeriu pubiku  nia liman.Tan nia nia parte dehan PDHJ  prontu nafatin halo  investigasaun ba se deit nebe implementa osamentu estado liu husi akordo  ho governo tan ne’e atu korupsaun mos halo prosesu  ida ne’e depois halo akordo  ho estado timor leste no institusaun ruma.

Tan ne’e nia dehan tan katak papel PDHJ ninia mak  atu proteje no promove Deritu Humanus liu husi departamento investigasaun, liu husi departamento monitorizasaun  advokasia liu husi departamento educasaun hodi  fahe informasaun ba empregado publiku sira  kona ba isu-isu derito umanu  rasik nune’e mos liu  husi departamento monitorizasaaun no adovokasia atu halo monitor kona ba isu-isu dereito humanus, dereito politik ekomoni, kultura  no sosial.

“Kuando halo investigasaun kona ba dereito humanus sira entaun ikus mai PDHJ halo’o recomendasaun ba intitisaun nebe mak relevante atu inplementa rekomedasaun. Se kazu ne’e mosu violesaun derito humanus mosu korupsaun  nebe mak hamosu krimi entaun rekomenda ba menisteriu publiku no mos ba komando PNTL  sira  para atu hadia mekasino nebe mak lao ladun diak se kazu mosu mal admistrasaun, abuzu de poder, mal jestaun en justisa entaun provedoria derito humanus sira rekomenda ba intutisaun nebe relebante para atu foti medidas tuir rekomendasaun nebe iha,” dehan Cedelicio da Costa

Koodenador PDHJ rejiaun leste nee mos informa katak tinan ne’e difisil tebes implementa tamba presiza aumenta tan kapasidade  nomos menus ekipamentus atu bele  kontrola institusaun iha nivel distritu, sub-distritu no to iha nivel aldeia nomos iha distritu tolu iha ponte leste.

“PDHJ defisil teb-tebes atu inplementa tamba ita nia rai regional leste ninia ne’e presiza aumenta informasaun, presiza edukasaun kona ba governasaun ninia nebe  mak diak tamba ita labele kontrola ba ita nia intitusan sira nebe mak hanesan sub-distrito sira tamba rekursu limitadu atu kontrola sira nia atividade nebe hala’o iha area rural mak hanesan Watulari, Watukarbau, Ilomar,” nia hatete.

Nia dehan iha Baucau laran mos seiduak lao ho  diak totalmente tamba ne’e presiza atu aumenta tan kapasidade informasun kria tan workshop treinamento lubuk ida li-liu ba entidade publiku sira tamba atu servisu governasaun nebe diak liu depende ba funsionariu publiku nebe mak iha konesemento kona ba lei,” dehan kordenador PDHJ baucau ne’e.(R3)