JORNAL BUSINESS TIMOR -- MATADALAN BA DEZENVOLVIMENTU EKONOMIA

28 de janeiro de 2011

MSS Rejiaun Leste Distribui Foos Saka 17.993 Ba Vuneravel Sira

BAUCAU-Ministeriu Solidaridade Sosial rejiaun leste fulan ne’e distritibui foos ba vulneravel sira iha distritu Lautem, Viqueque no Baucau hamutuk saka 17.993.
Domingos Abreu Martins, xefe departamentu sentru rejionalBaucau hateten ba BT semana kotuk iha nia knar fatin katak objetivu ba distribuisaun asistensia umanitaria foos ba grupo vulneravel hanesan planu tinan-tinan nebe MSS halo.
“Distribuisaun ai han ba vulneravel sira hanesan ema ferik no katuas, faluk, no mos ba sira nebe laiha kapa- sidade atu bele halo servisu todan. Sira iha direitu atu hetan hahan hanesan ne’e, la’os dehan hahan sira nebe ita fo ba atu rezolve kedas sira nia problema maibe ida hanesan atu redus uitoan tiha todan nebe mak durante ne’e sira infrenta,” Domingos hatete.
Tuir nia, foos saka 17.993 ne’e bazea ba lista nebe xefe suku sira aprezenta lista liu husi administrador subdistritu , distritu ba MSS rejional Baucau.
Husi numeru nee, ba distritu Lautem saka 3.915, distritu Viqueque saka 5.741, no ba iha distritu Baucau hamutuk saka 8.337.
Domingos informa mos katak foos nebe distribui ba iha distritu tolu, grupu vulneravel balu seidauk iha no simu tamba udan halo estrada aat no mos problema lista balun nebe seidauk haruka mai iha CENTRO Regional Baucau nian. Nia temi hanesan distritu Lautem subdistritu Lospalos vila no sub distritu Viqueque vila suku Bibileo .
“Subdistritu Lospalos mak sub distritu rua seidauk tula ba hanesan sub distritu Lu’ur tamba problema agora tempo udan estrada ladun diak. Ita hein to’o udan para uituan, depois mak ita haruka fos ba,” nia hatete.
Alende ne’e, tuir nia, xefe suku sira no administrador sub distritu Lospalos aprezenta dadus mai iha MSS Baucau la ho naran kompletu vulneravel ninian.
Nia parte fo hatene ona sira para identifika hotu tiha depois haruka. Ba sub distritu Viqueque vila parte suku Bibileo nian seidauk haruka foos ba iha neba tanba lista naran vulneravel husi suku refere seidauk aprezenta mai iha sentru rejional Baucau.
Vulneravel sira kada ema ida hetan saka ida ho kilograma 25. “Tinan ida dala ida sira simu, laos dehan fulan-fulan. Ida ne’e hanesan ajuda humanitariu,” hateten
Domingos. Nia informa tan katak ba sira nebe tinan ida ne’e naran seidauk rejistu, tinan oin sei hetan tanba programa ajuda humanitario husi MSS sei halao mos iha tinan oin.(R3)

Ahi Mate Nafatin SEEAU Failla Halo Politika Jere Eletrisidade

DILI–Secretariu Estado Electricidade Agua e Urbanização (SEEAU) halo politika nebe la adekuadu (tepat) hodi jere fornesimentu eletrisidade ho diak. SEEAU hamosu politika eletrisidade mate-lakan halo povu mak sai vitima.
Koordenador ONG CUNTDTL Albertino de Araujo “Asa” liu husi karta komunikadu ba Business Timor semana liuba hateten hanesan sosidade sivil nebe halo monitorizasaun, analiza, observa, peskiza inklui sosializa
ba informasaun tekniku, haree katak ho politika ne’ebe governu liu husi SEEAU ne’e mos hatudu pontu fraku ba kompania Manitoba.
Nia fo razaun katak to’o agora governu seidauk identifika iha aspeitu tekniku nebe mak sai hanesan failansu
ka erru husi kompania Manitoba ba jestaun eletrisidade iha kapital Dili sei kontinua mate lakan.
Aleinde ne’e Asa informa liu tan tuir lolos SEEAU transparansia ba faillansu nebe kompania Manitoba halo hodi loke ba media ka publiku.
SEEAU hahu husi tinan 2007 to’o tinan 2010, tuir Albertino, laiha transparansia ba planu orsamentu jeral ho kustu orsamentu ba gerador boot no ki’ik hira, reserva jerador bo’ot no ki’ik hira, kustu orsamentu atu halo reparasaun ou troka foun ba instalasaun airin no kawat eletrisidade hira.
Orsamnetu reservatorio ba manutensaun no reparasaun hanesan obrigatorio ba sistema eletrisidade hira inklui fo kapasitasaun ba funsionariu iha area tekniku eletrisidade nunka loke ba publiku.
Nia hateten SEEAU bele audit internal ba companhia Manitoba no mos husu ba parte ba instituisaun indepensia balu hanesan CAC, PDHJ, no sosidade sivil atu inkeritu ba servisu kompania manitoba hodi fo justifikasaun lolos kona ba problema eletrisidade mate lakan ne’e ninia sala ne’e iha nebe los.
To’o agora SEEAU no kompanhia internasional Manitoba seidauk resolve problema eletrisidade iha kapital Dili nebe nia konsekuensia povu mak sai vitima, katak Asa.
Atu rezolve ezijensia no preokupasaun povu kona ba eletrisidade nebe kontinua mate lakan iha kapital Dili, tuir nia medida mak diak liu husi SEEAU atu halo agora mak hanesan husu instituisaun independensia hanesan CAC, PDHJ, no sosidade sivil hodi kria ekipa ida tau halo audit ba Manitoba. (E4)

Programa Servisu $3 iha Tilomar

Traballador Sira Husu SEFOPE Hasa’e ba $4.00
TILOMAR - Hafoin Sekretariu Estadu ba Formasaun Profesional no Empregu (SEFOPE) Bendito dos Santos Freitas, halao lansamentu ba programa $3.00 iha Suku Beiseuk, Sub-Distritu Tilomar, semana rua liuba, traballador sira husu SEFOPE atu bele hasa’e tan osan husi $3.00 sae ba $4.00.
“Ho $3.00 ba ami sente ladun to’o mai ami atu hodi sustenta ami nia familia uma laran,” dehan Xefe Aldea Nikir, Suku Beiseuk Muscar Cardoso hato’o lian husi traballador sira iha suku refere.
Muscar mos informa katak material servisu nian ne’ebe durante ne’e sira hodi halao servisu iha fatin ida ne’e seidauk to’o ba sira.
“Tanba hosi SEFOPE fo deit gerobak ida, ne’ebe ida ne’e ami sente la to’o mai ami. Durante ne’e povu sira uza sira nia material rasik hanesan katana, ai suak, insada no buat seluk tan hodi servisu,” Muscar hatete. Hatan ba kestaun ne’ebe komunidade husu atu hasae osan ba $4.00, Sekretariu Estadu Bendito Freitas hateten iha nia deskursu katak ida ne’e sei iha prosesu nia laran, laos koalia ohin, bele sae kedas,
ne’e lae.
Sekretariu Estadu hatutan katak agora dadaun governu iha nia politika atu habelar dezemvolvimentu nasional
ne’e liliu iha area rural ne’ebe kareta ho morizada labele tama.
Bendito hatete tanba ida ne’e hanesan programa ida ne’ebe gorvernu fo tulun apoiu ba komunidade sira nia partisipasaun iha dezenvolvimentu ekonomia iha baze, servisu hanesan manutensaun ba estrada rural sira, hodi hadia luron.
“Atu hodi fasilita ita boot sira nia produtu lokal bele lori ba fa’an iha merkadu,” katak Bendito.
(KS1)

Povu Agora Presiza Hela Fatin Laos Biblioteka

DILI-Atu rezolve problema rai estadu nian iha bairru Aitarak-Laran, diresaun nasional terras e propriedade (DNTP) halao enkontru ho representante komunidade Aitarak-Laran hamutuk ho Diretor DNTP Jaime Xavier Lopes, Antonio Fatima de Jesus no Francisco Ribeiro Borges Guterres iha fatin DNTP, segunda semana liuba.
Enkontru nee atu komunidade Aitarak-Laran bele hatoo sira nia problema neebe sira infrenta ba director DNTP hodi hatoo tutan ba ministra justisa Lucia Lobato.
Domingos de Araujo Batista representante komunidade Aitarak Laran hateten katak governu tenki kria makanismu neebe diak no justu atu halo lalais dialogu entre ministra justisa ho komunidade Aitarak Laran neebe infreta problema kona ba rai.
“Uluk governu haruka povu sira atu vota, vota tiha tur ona iha kadeira atu tun ba halo dialogu mos susar,” Domingos hateten.
Iha enkontru ne’e komunidade sira hakarak hasoru malu direta ho ministra atu bele halao dialgu maibe minister delega deit nia director sira iha DNTP.
Domingos hatutan tan katak agora povu presiza fatin atu hela ba, la’os presiza biblioteka nebe governu atu harii. Nia dehan uluk povu luta atu ukun an, moris hakmatek laos luta ba biblioteka nee mak governu tenki hare ba ida nee.
Nune’e mos Xefe Aldeia Aitarak Laran Norberto Minano salenta katak sira iha direito ba rai, uma tamba uma sira nee estado Indonesia mak halo laos estado Timor Leste mak halo uma sira nee. Povu uluk vota atu moris hakmatek, laos atu halo tan refujiadu foun tan ba 2010 nian.
Nia salenta tan katak ema estranjeiru sira mai okupa rai nunka hasai sira maibe hasai fali povu neebe uluk luta ba rai nee sei vitima nafatin.
Tuir Domingos katak se governu osan barak ona diak liu hare ba eskola neebe iha distrito 13 (sanolu resin tolu ) neebe sei aat hela, kalen balun at udan tama deit no escola balu alunus sira sei tur iha rai. Governu hare uluk lai eskola sira nee mak ba hanoin tan atu halo biblioteka.
Diretor DNTP Jaime esplika ba komunidade Aitarak Laran katak planu atu halo biblioteka iha Aitarak Laran nee tamba fatin neeba mak besik palasiu predensial.
Nia esplika katak sira tuir regras neebe iha atu dezenvolve rai Timor Leste.
(E13/E14/E16)