DILI - Dezenvolvimentu nasional tenki liu husi dezenvolvimentu distritu ida idak tanba ne’e politika Kamara Komersiu Industria (CCI) nian ba iha dezenvolvimentu nasional tenki fo kbiit ba iha empreza sira iha distritu atu atu dezenvolvimentu nasional lao ekilibra iha distritu hotu- hotu.
“So hanesan ne’e mak ita sei atinji dezenvolvimentu nasional ekilibradu ne’ebe distritu ida sei hare rasik ba dezenvolvimentu ba distritu no nia a’an rasik,” koalia Preidente CCITL Julio Alfaro ba Business Timor foin lalais ne’e hafoin husu ninia komentariu.
Nia informa esforsu sira ne’ebe CCI halo liu husi medida ne’ebe halao ona mak hanesan konsolidasaun CCI iha distritu tomak.
Iha programa tekniku hanesan treinamentu ho kapasitasaun ne’ebe lao hare deit ba empreza sira ne’ebe halao sira nia knar iha konstrusaun sivil, hare komesa kedas husi mikro empreza ki’ik halo nusa mak fo kapasitasaun no treinamentu ba sira para halao sira nia knar diak liu ho kualidade.
Ba dezenvolvimentu infraestrutura nian iha distritu ida-idak CCI halao ona estruturasaun ba kompañia ida-idak, halo nusa mak kompañia sira ne’ebe estruturadu ona iha distritu bele forma sira nia konsorsiu.
CCI nia hakarak mos iha subdistritu ida tenki iha mos konsorsiu ida atu nune bele hakbit an no prepara an ho kualidade para bele partisipa ativa iha dezenvolvimenetu iha distritu no subdistritu.
CCI konsolida nia an ho objetivu ida, halo nusa dezenvolvimentu nasional tenki liu husi dezenvolvimentu distritu ida ida. Tanba ne’e CCI hakarak konsolida, hamutuk ho empreza hotu prepara an uluk estrutura no sai hamutuk ona mak hato’o proposta ba governu.
Atu governu iha kriteria iha kebijaksanaan no dekretu lei ne’ebe sei hasai tenki hasai tuir buat ne’ebe komunidade emprezarial ida distritu idaidak hasai.(R1)
6 de junho de 2011
CCI Fo Treinamentu Jestaun Ba Emprezariu Manatuto
MANATUTO - Atu hadia no hanorin emprezariu ki’ik sira ne’ebe loroloron moris ho sira nia vida negosiu ki’ik, Camara Comersio Industria Timor Leste liu husi projetu hamutuk halao treinamentu durante loron 4 ba emprezariu ki’ik sira iha Distritu Manatutu.
Diretor Ezekutivu CCI Nasional Etelvino Mousaco hatete trinamentu ne’ebe halo ba emprezariu mikro sira ne’e hanesan premeiru etapa, hahu ho artezenatu.
Objetivu ba treinamentu ne’e atu fo kapasitasaun ba jestaun finaseiru, tanba dala barak empreza ki’ik sira defisil tebe-tebes no laiha koñesimentu ba jestaun finaseiru.
“Dala ruma sira fa’an sasan iha loja, iha kios sira fa’an presu ne’ebe sira hanoin loos tanba sira fa’an sira nia produtu dala ruma karun liu no baratu liu tanba sira la dun hatene lolos konaba jestaun. Tanba ne’e tuir treinamentu ne’e hanesan pasu ida atu hanorin sira lolos atu nune sira bele fa’a sasan sira ho razoavel no sira mos tenki iha lukru uitoan,” Mausaco esplika.
Nia dehan treinamentu refere hanesan treinamentu ne’ebe CCI halo dala uluk ba iha distritu Mantutu no tuir planu sei halo mos ba distritu hotu.
Kordenador programa Hamutuk distritu Manatuto Julio Trindade hatete treinamentu refere hanesan programa dala uluk ne’ebe hanesan ba deit grupu sira artezaun (kerajinan tangan).
“Treinamentu planiamentu finanseiamentu no jestaun ne’e halo uluk ba grupu haat hanesan soru tais, tuku osan mean, seramik, kustura,” hatete nia.
Nia dehan grupu hirak ne’e agora daudaun maske iha ona sira nia produtu, maibe seidauk iha fatin atu fa’an tanba ne’e tuir planu sei hari mos uma ba sira hodi fa’an sira nia produtu.
Iha fatin hanesan vise president CCI Manatutu João Maria de Cristo Rei hatete treinamentu planiamentu no jestaun ne’e importante tebetebes tanba ne’e emprezariu ki’ik ka boot presiza halo hodi nune sira bele maneja sira nia osan ne’ebe sira hetan.
Nia dehan treinamentu konaba jestaun finanseira, iha altura ne’e halo hanesan koñesimentu baziku no agora sira komesa aumenta tan uitoan, no sira mos koalia tiha ona ho organizasaun internasional BFZ Alemaña (Jerman) atu nune sira bele dezenvolve diak liutan kapasidade emprezariu ki’ik sira ba sira nia produtu.
“Hau sempre husu ba sira atu sira kontinua tuir bebeik treinamentu atu nune bele kapasita sira iha jestaun finaseira no jestaun ekonomia,” hatete nia.
Nia informa mos ba jornalista katak agora daudaun CCI Manatutu trasa daudauk ona sira nia programa, hanesan kapasita emprezariu sira iha Mantutu laran, no buka meius hodi servisu hamutuk ho IADE fo treinamentu ba emprezariu sira, segundu ho tipu ida atu rejista emprezariu sira iha Manatutu nia laran atu nunee hatene sira nia emprezariu iha Manatutu laran.
Konaba programa espesifiku iha Manatutu, nia dehan, sei trasa hela planu, tanba tuir lolos tenki iha diskusaun konselhu presidensial. Maibe nia dehan sira iha ona vizaun atu eskreve emprezariu hotu hotu no fo kapasitasaun ba sira.
Tuir lista ne’ebe agora daudaun iha Manatutu katak emprezariu sira ne’ebe hamahon a’an iha CCI Manatutu kuaje 200 emprezarius, maibe ida ne’ebe rezista ona iha CCI Manatutu foin 21.
Nia dehan emprezariu sira iha Manatutu nia laran ne’ebe servisu iha konstrusaun sivil kuaze 200. Ba negosiu seluk hanesan loke toko, loke kios no industria sira mak seidauk halo rejistu hotu tanba emprezariu ba perindustrian foin rejistu 1 no pertokoan foin ida mos 1.(R1)
Diretor Ezekutivu CCI Nasional Etelvino Mousaco hatete trinamentu ne’ebe halo ba emprezariu mikro sira ne’e hanesan premeiru etapa, hahu ho artezenatu.
Objetivu ba treinamentu ne’e atu fo kapasitasaun ba jestaun finaseiru, tanba dala barak empreza ki’ik sira defisil tebe-tebes no laiha koñesimentu ba jestaun finaseiru.
“Dala ruma sira fa’an sasan iha loja, iha kios sira fa’an presu ne’ebe sira hanoin loos tanba sira fa’an sira nia produtu dala ruma karun liu no baratu liu tanba sira la dun hatene lolos konaba jestaun. Tanba ne’e tuir treinamentu ne’e hanesan pasu ida atu hanorin sira lolos atu nune sira bele fa’a sasan sira ho razoavel no sira mos tenki iha lukru uitoan,” Mausaco esplika.
Nia dehan treinamentu refere hanesan treinamentu ne’ebe CCI halo dala uluk ba iha distritu Mantutu no tuir planu sei halo mos ba distritu hotu.
Kordenador programa Hamutuk distritu Manatuto Julio Trindade hatete treinamentu refere hanesan programa dala uluk ne’ebe hanesan ba deit grupu sira artezaun (kerajinan tangan).
“Treinamentu planiamentu finanseiamentu no jestaun ne’e halo uluk ba grupu haat hanesan soru tais, tuku osan mean, seramik, kustura,” hatete nia.
Nia dehan grupu hirak ne’e agora daudaun maske iha ona sira nia produtu, maibe seidauk iha fatin atu fa’an tanba ne’e tuir planu sei hari mos uma ba sira hodi fa’an sira nia produtu.
Iha fatin hanesan vise president CCI Manatutu João Maria de Cristo Rei hatete treinamentu planiamentu no jestaun ne’e importante tebetebes tanba ne’e emprezariu ki’ik ka boot presiza halo hodi nune sira bele maneja sira nia osan ne’ebe sira hetan.
Nia dehan treinamentu konaba jestaun finanseira, iha altura ne’e halo hanesan koñesimentu baziku no agora sira komesa aumenta tan uitoan, no sira mos koalia tiha ona ho organizasaun internasional BFZ Alemaña (Jerman) atu nune sira bele dezenvolve diak liutan kapasidade emprezariu ki’ik sira ba sira nia produtu.
“Hau sempre husu ba sira atu sira kontinua tuir bebeik treinamentu atu nune bele kapasita sira iha jestaun finaseira no jestaun ekonomia,” hatete nia.
Nia informa mos ba jornalista katak agora daudaun CCI Manatutu trasa daudauk ona sira nia programa, hanesan kapasita emprezariu sira iha Mantutu laran, no buka meius hodi servisu hamutuk ho IADE fo treinamentu ba emprezariu sira, segundu ho tipu ida atu rejista emprezariu sira iha Manatutu nia laran atu nunee hatene sira nia emprezariu iha Manatutu laran.
Konaba programa espesifiku iha Manatutu, nia dehan, sei trasa hela planu, tanba tuir lolos tenki iha diskusaun konselhu presidensial. Maibe nia dehan sira iha ona vizaun atu eskreve emprezariu hotu hotu no fo kapasitasaun ba sira.
Tuir lista ne’ebe agora daudaun iha Manatutu katak emprezariu sira ne’ebe hamahon a’an iha CCI Manatutu kuaje 200 emprezarius, maibe ida ne’ebe rezista ona iha CCI Manatutu foin 21.
Nia dehan emprezariu sira iha Manatutu nia laran ne’ebe servisu iha konstrusaun sivil kuaze 200. Ba negosiu seluk hanesan loke toko, loke kios no industria sira mak seidauk halo rejistu hotu tanba emprezariu ba perindustrian foin rejistu 1 no pertokoan foin ida mos 1.(R1)
CCI Prontu Muda Emprezariu Dependente ba Konstrusaun Sivil
MANATUTU- Diretor Ezekutivu Camara Comercio Industria Timor Leste (CCITL) Etelvino Mousaco hatete atu muda dependensia emprezariu timoroan sira ne’ebe agora daudaun barak mak involve liu iha area konstrusaun sivil, CCI sei halo formasaun no treinamentu ba sira atu nune sira bele investe mos iha area seluk.
“Ami prontu atu fo kapasitasaun ba emprezariu sira atu diversifika sira nia negosiu, hodi muda fali sira ba negosiu seluk,” hatete Mousaco ba Business Timor foin lalais ne’e iha Manatutu.
Nia dehan atu hasai no halo emprezariu sira labele butuk hamutuk iha area konstrusaun sivil, CCI sei fo formasaun no kapasitasaun ba emprezariu sira atu nune sira labele dependente iha area refere.
Tuir diretor ezekutivu ne’e katak projetu governu iha loron ida sei hotu tanba ne’e emprezariu nasional presiza iha tan negosiu seluk tanba vizaun CCI atu hasai emprezariu sira nia dependensia husi projetu governu.
“Projetu governu agora mai tanba presiza atu dezenvole lalais nasaun foun ne’e tanba ne’e iha loron ida mos projetu ne’e sei remata,” hatete tan nia.
Atu muda fali sira ba negosiu seluk hanesan hare ba area sira hanesan produsaun ikan, na’an, no emprezariu sira tenki investe osan ne’ebe agora daudaun sira hetan husi projetu ba iha area seluk.
Tanba ne’e nia hatete atu muda mentalidadde ne’e presiza halo kapasitasaun ba emprezariu sira. Presiza halo produsaun ba buat seluk hanesan na’an, agrikultura, no area seluk.
Nia dehan atu emprezariu nasional sira kontinua moris diak entaun tempu ona sira tenki investe iha area seluk.
Tuir informasaun ne’ebe jornal ne’e hetan katak emprezariu sira ne’ebe agora daudaun hamahon an iha CCI-TL 75% mak halao sira nia atividade iha area konstrusaun sivil.
Nia parte mos husu ba emprezariu nasional sira ne’ebe agora daudaun moris ho vida kontrusaun atu komesa ona halo investe ba iha area seluk, tanba depende ba projetu labele halo osan.
“Depende ba projetu ita labele halo osan, ita bele moris, ita bele sosa sasan ita han, no sosa buat ruma ba familia, maibe atu sai diak liutan iha vida emprezariu ita tenki investe osan ne’ebe halo husi projetu ne’e ba negosiu seluk.
“Se ita la investe osan sira ne’ebe manan husi projetu tenki investe iha area seluk,”dehan nia
Nia dehan atu hanorin emrpezariu sira atu halo investimentu iha area seluk presiza mos hare ba sira idak idak ninia kapasidade. (R1)
“Ami prontu atu fo kapasitasaun ba emprezariu sira atu diversifika sira nia negosiu, hodi muda fali sira ba negosiu seluk,” hatete Mousaco ba Business Timor foin lalais ne’e iha Manatutu.
Nia dehan atu hasai no halo emprezariu sira labele butuk hamutuk iha area konstrusaun sivil, CCI sei fo formasaun no kapasitasaun ba emprezariu sira atu nune sira labele dependente iha area refere.
Tuir diretor ezekutivu ne’e katak projetu governu iha loron ida sei hotu tanba ne’e emprezariu nasional presiza iha tan negosiu seluk tanba vizaun CCI atu hasai emprezariu sira nia dependensia husi projetu governu.
“Projetu governu agora mai tanba presiza atu dezenvole lalais nasaun foun ne’e tanba ne’e iha loron ida mos projetu ne’e sei remata,” hatete tan nia.
Atu muda fali sira ba negosiu seluk hanesan hare ba area sira hanesan produsaun ikan, na’an, no emprezariu sira tenki investe osan ne’ebe agora daudaun sira hetan husi projetu ba iha area seluk.
Tanba ne’e nia hatete atu muda mentalidadde ne’e presiza halo kapasitasaun ba emprezariu sira. Presiza halo produsaun ba buat seluk hanesan na’an, agrikultura, no area seluk.
Nia dehan atu emprezariu nasional sira kontinua moris diak entaun tempu ona sira tenki investe iha area seluk.
Tuir informasaun ne’ebe jornal ne’e hetan katak emprezariu sira ne’ebe agora daudaun hamahon an iha CCI-TL 75% mak halao sira nia atividade iha area konstrusaun sivil.
Nia parte mos husu ba emprezariu nasional sira ne’ebe agora daudaun moris ho vida kontrusaun atu komesa ona halo investe ba iha area seluk, tanba depende ba projetu labele halo osan.
“Depende ba projetu ita labele halo osan, ita bele moris, ita bele sosa sasan ita han, no sosa buat ruma ba familia, maibe atu sai diak liutan iha vida emprezariu ita tenki investe osan ne’ebe halo husi projetu ne’e ba negosiu seluk.
“Se ita la investe osan sira ne’ebe manan husi projetu tenki investe iha area seluk,”dehan nia
Nia dehan atu hanorin emrpezariu sira atu halo investimentu iha area seluk presiza mos hare ba sira idak idak ninia kapasidade. (R1)
Asionista BNID Sei Familiarizmu
DILI - Planu governu konstitusional dahaat atu hari Banku Nasional Investimentu no Dezenvolvimentu (BNID) hetan reasaun husi emprezariu no mos politiku sira nebe preokupa tanba konsidera governu la transparante hodi fo informasaun klaru ba timoroan sira sai asionista. Maski BNID ne’e nudar interese nasional hodi haburas no hametin ekonomia nasaun foun ne’e nian, maibe planu ne’e konsidera hili malu deit no nakonu ho nepotizmu ka familiarizmu ba asionista sira.
Prosesu hari banku nasional refere kaer direta husi Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves. Iha semana liuba ministru rasik hatete sai ba publiku liu husi media nasional sira katak odamatan governu nakloke ba emprezariu nasional seluk ne’ebe atu tau mos osan hodi hari BDIN. Deklarasaun governu ne’e sai preokupasaun emprezariu sira tanba emprezariu timoroan balu seidauk hatene oinsa atu sira mos sai asionista ba banku refere.
Tuir informasaun no nota intendimentu la’os ofisial entre governu ho asonista balu nebe Business Timor hetan katak governu hili no hatudu ona emprezariu timoroan nain rua ne’ebe sai hanesan asionista ba banku ne’e mak hanean Julio Alfaro no Abilio Araujo.
Julio Alfaro rasik konfesa katak nia hili diretamente husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. Entretantu Abilio Araujo, emprezariu timoroan nebe susesu iha Portugal ne’e, to’o agora Business Timor seidauk konsege konfirma loloos kona-ba nia involvimentu iha BNID ne’e.
Maski foin lalais ne’e Ministru João Gonçalves deklara katak odamatan kontinua nakloke ba emprezariu tomak atu bele tau asaun ho kriteria osan minimu tenke Dollar Estadu Amerikanu millaun ida (DEA1.000.000), maibe emprezariu nasional sira balu seidauk iha informasaun oinsa mak sira atu involve no sai mos hanesan asionista ba banku refere.
Emprezaria nasional atual Diretora Supermerkadu Jacinto Unipesoal Lda Claricia Lay ba Business Timor foin lalais ne’e hatete to’o ohin loron governu seidauk iha informasaun ida oinsa sai asionista ba BNID ne’e.
“Se ami hetan kesempatan ida ne’e ami mos hakarak. Ha’u senti la’os ha’u mesak maibe emprezariu tomak hakarak. Governu fo oportunidade ida ne’e sira mos hakarak maibe foin daudauk ami rona no ami hare realidade ne’e oin seluk, iha ne’eba hanesan ema ida rua deit mak sai hanesan asionista,” dehan Prezidente Conecting Business and Marketplace to Christ (CBMC) Timor Leste ne’e hatete iha ninia knar fatin Kuluhun, Dili.
Nia dehan, hanesan emprezariu timoroan, nia parte durante nee hetan no rona duni informasaun refere husi kolega emprezariu balu maibe husi governu rasik seidauk iha informasaun ba sira atu sira mos hanesan asionista ba banku refere.
“To’o ohin loron ami mos seidauk hetan karta ruma husi governu, tanba ne’e seidauk loke dalan ba emprezariu seluk,” hatete Claricia Lay.
Claricia nebe nain ba kompañia Ocean Line Unipessoal Lda (fa’an no distributor uniku produtu Wings Indonezia) ne’e mos preokupa ho planu governu nebe adia tan banku ne’e ba tinan 2012.
“Ne’e terlalu menganban, hau la hatene iha governu. Maibe ami emprezariu nafatin iha esperansa hodi hein prezensa banku ne’e atu realiza para oinsa ami bele hetan sistema ida ne’ebe mak fasil ba ami.
“ita nafatin hatete ba governu atu tenki lalais halo prosesu ba banku ne’e,” nia hatete.
Nia fo ezemplu hanesan kuandu tinan ida mak kompañia 200 mak selu jurus ba banku seluk nusa la selu ba banku nasional atu nune jurus ida ne’ebe selu, sira bele sente katak banku nasional bele halo servisu barak iha rai laran.
“Maibe agora durante tinan tolu nia laran ona mak banku ne’e seidauk halao ne’e mak seidauk halao ne’e mos osan hira ona? Ha’u sente katak nasaun balun seidauk aseita ita atu tama ASEAN ne’e ha’u senti buat sira ne’e hotu,” Prezidente Konsellu CCITL ne’e hatete.
Nia dehan iha CCI rasik mos seidauk iha konfirmasaun ida husi governu katak se-se mak atu sai hanesan asionista BNID.
“Ami mos hein hela katak ami emprezariu nasional sira hotu-hotu iha interese boot, tanba banku nasional ne’e mak loke duni, ne’e diak ba ita no diak mos ba ita nia nasaun. Tanba jurus ne’ebe ita hetan ita fo fila ba ita nia rain hodi halo servisu ba ita nia nasaun,” Claricia hatete.
Iha fatin ketak deputada Fernanda Borges hatete prosesu hahu banku deit mosu runguranga ona. Tanba ne’e, tuir eis ministra finansa nebe rezigna an iha governu konstitusional primeiru ne’e, BNID mosu mos nunka dezenvolve ekonomia nasaun ne’e.
Tuir Fernanda Borges, banku estadu ninian povu tomak iha direitu tomak atu sosa mesmu povu iha sen dollar (dollar atus ida) deit mos nia hakarak atu sosa banku ne’e nia bele.
“Ita hari deit banku la to’o ita hari banku mais presiza vizaun ida konaba dezenvolvimentu ekonomiku iha rai laran, ida ne’e mak ha’u la hare iha governu AMP,” nia dehan.
Nia dehan problema atu harii BNID mak governu nia estratejia iha area saida-saida la klaru, oinsa mak tulun ema sira nebe atu empresta no halo nusa mak pakote ba kreditu ne’e lao maibe laos ema husu atu hola kareta ne’e laos dezenvolvimentu ekonomiku.
Nia dehan atu akontese dezenvolvimentu ekonomia iha nasaun ne’e laos tanba atu hari banku maibe tenki iha planu, tenki iha estratejia no koloka mos rekursu ne’e loloos hodi nune bele fasilita asesu ba kreditu banku.
“Agora governu atu estabelese banku ne’e governu maka tenki tau osan mais ami hare buat ne’e la dun tranparente ida tanba iha mos asaun husi privadu. Asionista BDN hanesan segredu boot Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves, e povu la hatene, entaun ba hili deit emprezariu sira ne’ebe sira nia amigu sira mak tama iha banku ne’e. Ne’e labele,” Fernanda hatete.
Nia husu governu tenki fosai ka anunsia ba povu katak estadu hakarak tau asaun sira ne’e atu nune bele sai nain uitoan ba banku ita nian. Nia dehan asionista laos ba buka fali emprezariu sira ne’ebe agora riku ho projetu sira ne’e atu tau osan no sira mak riku iha rai ne’e, ne’e la loos.
“Intensaun ne’e la loos no ita kria ona elite balun ne’ebe riku iha rai ne’e ho osan estadu nian,tanba ne’e laos partisipasaun ida hanesan ba ema hotu iha rai laran,” hatete Fernanda Borges.
Prezidente Komisaun A PN ne’e hatete se governu la iha vizaun, fo empresta osan mos arbiru deit. Ema empresta ba saida tenke klaru tanba banku ne’e atu tulun ema ne’ebe hakarak kria empreza, no halo ekonomia iha fatin ruma, katak Fernanda.
Tuir nia haree katak timoroan sira nebe tinan hirak liuba kreditu iha banku barak mak hola deit kareta no empreza labele ba oin.
“Hola kareta atu halo saida? Hola kareta atu aumenta produsaun kafe nian ka produsaun hare nian, ka aumenta produsaun aihan, aifuan ka buat seluk ida?” nia kestiona.
Politiku husi Partidu Unidade Nasional ne’e fo hanoin katak banku nasional ne’e aban bainrua harii karik, programa dezenvolvimentu iha area agrikultura, turizmu, industria ki’ikoan sira ne’ebe halo ne’e tenki iha.
“Hanesan peskas hanesan agora daudaun iha Atauro ne’eba potensia boot ida mak ikan, hahan mai husi tasi, presiza tulun atu hare ba sira nia atividade, halo nusa mak sira bele peska no halo nusa mak sira iha sasan fatin atu tau ikan sira ne’e, halo nusa mak sira liga mai Dili, no halo nusa mak sira aumenta mos sira nia asesu alimentar atu ema han diak no sai saude diak,” nia fo hanoin.
Iha fatin hanesan deputadu Manuel Tilman hatete preukupasaun iha fatin barak tenki iha banku, katak asesu ba kreditu ema tenki iha fasilidade atu ba foti osan hodi halao sira nia inisiativa emprezarial.
Nia hatete parlamentu tinan rua liu ba ne’e aprova duni millaun $8,00 atu hari banku dezenvolimentu ida maibe la to’o hari tanba osan balun husi millaun $8,00 ne’e hasai tiha ba mikrofinansa ne’ebe ohin loron sai hanesan banku komersial.
Osan ne’ebe hasai ona husi hari banku ne’e kuaze millaun lima hodi ba hamutuk ho milaun hitu ne’ebe mikrofinansa iha uluk tiha ona.
Iha fali hanoin ida seluk katak BNID ne’e ba duni oin ka lae, komisaun C rasik halo tiha ona seminariu rua konaba banku dezenvolvimentu no investimentu ne’e.
“Hanoin diak atu hari banku ida ho osan estadu nian deit para bele fasilita ema hotu-hotu ne’e hanoin diak. Atu apoiu mos setor privadu ita hari banku dezenvolvimentu nasional, ita tau osan estadu nian no tau osan privadu nian,” nia hatete.
Nia informa katak ida agora hanoin iha ne’e osan estadu nian 51% no 49% privadu nia osan, tanba ne’e estadu nia osan ne’e tenki nakloke ba ema hot hotu. Labele nakloke ba ema rua tolu ne’ebe dehan katak sira iha osan. “Lae, ida ne’e mak ami sei hare hela.”(R1)
Prosesu hari banku nasional refere kaer direta husi Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves. Iha semana liuba ministru rasik hatete sai ba publiku liu husi media nasional sira katak odamatan governu nakloke ba emprezariu nasional seluk ne’ebe atu tau mos osan hodi hari BDIN. Deklarasaun governu ne’e sai preokupasaun emprezariu sira tanba emprezariu timoroan balu seidauk hatene oinsa atu sira mos sai asionista ba banku refere.
Tuir informasaun no nota intendimentu la’os ofisial entre governu ho asonista balu nebe Business Timor hetan katak governu hili no hatudu ona emprezariu timoroan nain rua ne’ebe sai hanesan asionista ba banku ne’e mak hanean Julio Alfaro no Abilio Araujo.
Julio Alfaro rasik konfesa katak nia hili diretamente husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. Entretantu Abilio Araujo, emprezariu timoroan nebe susesu iha Portugal ne’e, to’o agora Business Timor seidauk konsege konfirma loloos kona-ba nia involvimentu iha BNID ne’e.
Maski foin lalais ne’e Ministru João Gonçalves deklara katak odamatan kontinua nakloke ba emprezariu tomak atu bele tau asaun ho kriteria osan minimu tenke Dollar Estadu Amerikanu millaun ida (DEA1.000.000), maibe emprezariu nasional sira balu seidauk iha informasaun oinsa mak sira atu involve no sai mos hanesan asionista ba banku refere.
Emprezaria nasional atual Diretora Supermerkadu Jacinto Unipesoal Lda Claricia Lay ba Business Timor foin lalais ne’e hatete to’o ohin loron governu seidauk iha informasaun ida oinsa sai asionista ba BNID ne’e.
“Se ami hetan kesempatan ida ne’e ami mos hakarak. Ha’u senti la’os ha’u mesak maibe emprezariu tomak hakarak. Governu fo oportunidade ida ne’e sira mos hakarak maibe foin daudauk ami rona no ami hare realidade ne’e oin seluk, iha ne’eba hanesan ema ida rua deit mak sai hanesan asionista,” dehan Prezidente Conecting Business and Marketplace to Christ (CBMC) Timor Leste ne’e hatete iha ninia knar fatin Kuluhun, Dili.
Nia dehan, hanesan emprezariu timoroan, nia parte durante nee hetan no rona duni informasaun refere husi kolega emprezariu balu maibe husi governu rasik seidauk iha informasaun ba sira atu sira mos hanesan asionista ba banku refere.
“To’o ohin loron ami mos seidauk hetan karta ruma husi governu, tanba ne’e seidauk loke dalan ba emprezariu seluk,” hatete Claricia Lay.
Claricia nebe nain ba kompañia Ocean Line Unipessoal Lda (fa’an no distributor uniku produtu Wings Indonezia) ne’e mos preokupa ho planu governu nebe adia tan banku ne’e ba tinan 2012.
“Ne’e terlalu menganban, hau la hatene iha governu. Maibe ami emprezariu nafatin iha esperansa hodi hein prezensa banku ne’e atu realiza para oinsa ami bele hetan sistema ida ne’ebe mak fasil ba ami.
“ita nafatin hatete ba governu atu tenki lalais halo prosesu ba banku ne’e,” nia hatete.
Nia fo ezemplu hanesan kuandu tinan ida mak kompañia 200 mak selu jurus ba banku seluk nusa la selu ba banku nasional atu nune jurus ida ne’ebe selu, sira bele sente katak banku nasional bele halo servisu barak iha rai laran.
“Maibe agora durante tinan tolu nia laran ona mak banku ne’e seidauk halao ne’e mak seidauk halao ne’e mos osan hira ona? Ha’u sente katak nasaun balun seidauk aseita ita atu tama ASEAN ne’e ha’u senti buat sira ne’e hotu,” Prezidente Konsellu CCITL ne’e hatete.
Nia dehan iha CCI rasik mos seidauk iha konfirmasaun ida husi governu katak se-se mak atu sai hanesan asionista BNID.
“Ami mos hein hela katak ami emprezariu nasional sira hotu-hotu iha interese boot, tanba banku nasional ne’e mak loke duni, ne’e diak ba ita no diak mos ba ita nia nasaun. Tanba jurus ne’ebe ita hetan ita fo fila ba ita nia rain hodi halo servisu ba ita nia nasaun,” Claricia hatete.
Iha fatin ketak deputada Fernanda Borges hatete prosesu hahu banku deit mosu runguranga ona. Tanba ne’e, tuir eis ministra finansa nebe rezigna an iha governu konstitusional primeiru ne’e, BNID mosu mos nunka dezenvolve ekonomia nasaun ne’e.
Tuir Fernanda Borges, banku estadu ninian povu tomak iha direitu tomak atu sosa mesmu povu iha sen dollar (dollar atus ida) deit mos nia hakarak atu sosa banku ne’e nia bele.
“Ita hari deit banku la to’o ita hari banku mais presiza vizaun ida konaba dezenvolvimentu ekonomiku iha rai laran, ida ne’e mak ha’u la hare iha governu AMP,” nia dehan.
Nia dehan problema atu harii BNID mak governu nia estratejia iha area saida-saida la klaru, oinsa mak tulun ema sira nebe atu empresta no halo nusa mak pakote ba kreditu ne’e lao maibe laos ema husu atu hola kareta ne’e laos dezenvolvimentu ekonomiku.
Nia dehan atu akontese dezenvolvimentu ekonomia iha nasaun ne’e laos tanba atu hari banku maibe tenki iha planu, tenki iha estratejia no koloka mos rekursu ne’e loloos hodi nune bele fasilita asesu ba kreditu banku.
“Agora governu atu estabelese banku ne’e governu maka tenki tau osan mais ami hare buat ne’e la dun tranparente ida tanba iha mos asaun husi privadu. Asionista BDN hanesan segredu boot Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves, e povu la hatene, entaun ba hili deit emprezariu sira ne’ebe sira nia amigu sira mak tama iha banku ne’e. Ne’e labele,” Fernanda hatete.
Nia husu governu tenki fosai ka anunsia ba povu katak estadu hakarak tau asaun sira ne’e atu nune bele sai nain uitoan ba banku ita nian. Nia dehan asionista laos ba buka fali emprezariu sira ne’ebe agora riku ho projetu sira ne’e atu tau osan no sira mak riku iha rai ne’e, ne’e la loos.
“Intensaun ne’e la loos no ita kria ona elite balun ne’ebe riku iha rai ne’e ho osan estadu nian,tanba ne’e laos partisipasaun ida hanesan ba ema hotu iha rai laran,” hatete Fernanda Borges.
Prezidente Komisaun A PN ne’e hatete se governu la iha vizaun, fo empresta osan mos arbiru deit. Ema empresta ba saida tenke klaru tanba banku ne’e atu tulun ema ne’ebe hakarak kria empreza, no halo ekonomia iha fatin ruma, katak Fernanda.
Tuir nia haree katak timoroan sira nebe tinan hirak liuba kreditu iha banku barak mak hola deit kareta no empreza labele ba oin.
“Hola kareta atu halo saida? Hola kareta atu aumenta produsaun kafe nian ka produsaun hare nian, ka aumenta produsaun aihan, aifuan ka buat seluk ida?” nia kestiona.
Politiku husi Partidu Unidade Nasional ne’e fo hanoin katak banku nasional ne’e aban bainrua harii karik, programa dezenvolvimentu iha area agrikultura, turizmu, industria ki’ikoan sira ne’ebe halo ne’e tenki iha.
“Hanesan peskas hanesan agora daudaun iha Atauro ne’eba potensia boot ida mak ikan, hahan mai husi tasi, presiza tulun atu hare ba sira nia atividade, halo nusa mak sira bele peska no halo nusa mak sira iha sasan fatin atu tau ikan sira ne’e, halo nusa mak sira liga mai Dili, no halo nusa mak sira aumenta mos sira nia asesu alimentar atu ema han diak no sai saude diak,” nia fo hanoin.
Iha fatin hanesan deputadu Manuel Tilman hatete preukupasaun iha fatin barak tenki iha banku, katak asesu ba kreditu ema tenki iha fasilidade atu ba foti osan hodi halao sira nia inisiativa emprezarial.
Nia hatete parlamentu tinan rua liu ba ne’e aprova duni millaun $8,00 atu hari banku dezenvolimentu ida maibe la to’o hari tanba osan balun husi millaun $8,00 ne’e hasai tiha ba mikrofinansa ne’ebe ohin loron sai hanesan banku komersial.
Osan ne’ebe hasai ona husi hari banku ne’e kuaze millaun lima hodi ba hamutuk ho milaun hitu ne’ebe mikrofinansa iha uluk tiha ona.
Iha fali hanoin ida seluk katak BNID ne’e ba duni oin ka lae, komisaun C rasik halo tiha ona seminariu rua konaba banku dezenvolvimentu no investimentu ne’e.
“Hanoin diak atu hari banku ida ho osan estadu nian deit para bele fasilita ema hotu-hotu ne’e hanoin diak. Atu apoiu mos setor privadu ita hari banku dezenvolvimentu nasional, ita tau osan estadu nian no tau osan privadu nian,” nia hatete.
Nia informa katak ida agora hanoin iha ne’e osan estadu nian 51% no 49% privadu nia osan, tanba ne’e estadu nia osan ne’e tenki nakloke ba ema hot hotu. Labele nakloke ba ema rua tolu ne’ebe dehan katak sira iha osan. “Lae, ida ne’e mak ami sei hare hela.”(R1)
Subscrever:
Mensagens (Atom)