MANATUTU- Diretor Ezekutivu Camara Comercio Industria Timor Leste (CCITL) Etelvino Mousaco hatete atu muda dependensia emprezariu timoroan sira ne’ebe agora daudaun barak mak involve liu iha area konstrusaun sivil, CCI sei halo formasaun no treinamentu ba sira atu nune sira bele investe mos iha area seluk.
“Ami prontu atu fo kapasitasaun ba emprezariu sira atu diversifika sira nia negosiu, hodi muda fali sira ba negosiu seluk,” hatete Mousaco ba Business Timor foin lalais ne’e iha Manatutu.
Nia dehan atu hasai no halo emprezariu sira labele butuk hamutuk iha area konstrusaun sivil, CCI sei fo formasaun no kapasitasaun ba emprezariu sira atu nune sira labele dependente iha area refere.
Tuir diretor ezekutivu ne’e katak projetu governu iha loron ida sei hotu tanba ne’e emprezariu nasional presiza iha tan negosiu seluk tanba vizaun CCI atu hasai emprezariu sira nia dependensia husi projetu governu.
“Projetu governu agora mai tanba presiza atu dezenvole lalais nasaun foun ne’e tanba ne’e iha loron ida mos projetu ne’e sei remata,” hatete tan nia.
Atu muda fali sira ba negosiu seluk hanesan hare ba area sira hanesan produsaun ikan, na’an, no emprezariu sira tenki investe osan ne’ebe agora daudaun sira hetan husi projetu ba iha area seluk.
Tanba ne’e nia hatete atu muda mentalidadde ne’e presiza halo kapasitasaun ba emprezariu sira. Presiza halo produsaun ba buat seluk hanesan na’an, agrikultura, no area seluk.
Nia dehan atu emprezariu nasional sira kontinua moris diak entaun tempu ona sira tenki investe iha area seluk.
Tuir informasaun ne’ebe jornal ne’e hetan katak emprezariu sira ne’ebe agora daudaun hamahon an iha CCI-TL 75% mak halao sira nia atividade iha area konstrusaun sivil.
Nia parte mos husu ba emprezariu nasional sira ne’ebe agora daudaun moris ho vida kontrusaun atu komesa ona halo investe ba iha area seluk, tanba depende ba projetu labele halo osan.
“Depende ba projetu ita labele halo osan, ita bele moris, ita bele sosa sasan ita han, no sosa buat ruma ba familia, maibe atu sai diak liutan iha vida emprezariu ita tenki investe osan ne’ebe halo husi projetu ne’e ba negosiu seluk.
“Se ita la investe osan sira ne’ebe manan husi projetu tenki investe iha area seluk,”dehan nia
Nia dehan atu hanorin emrpezariu sira atu halo investimentu iha area seluk presiza mos hare ba sira idak idak ninia kapasidade. (R1)
6 de junho de 2011
Asionista BNID Sei Familiarizmu
DILI - Planu governu konstitusional dahaat atu hari Banku Nasional Investimentu no Dezenvolvimentu (BNID) hetan reasaun husi emprezariu no mos politiku sira nebe preokupa tanba konsidera governu la transparante hodi fo informasaun klaru ba timoroan sira sai asionista. Maski BNID ne’e nudar interese nasional hodi haburas no hametin ekonomia nasaun foun ne’e nian, maibe planu ne’e konsidera hili malu deit no nakonu ho nepotizmu ka familiarizmu ba asionista sira.
Prosesu hari banku nasional refere kaer direta husi Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves. Iha semana liuba ministru rasik hatete sai ba publiku liu husi media nasional sira katak odamatan governu nakloke ba emprezariu nasional seluk ne’ebe atu tau mos osan hodi hari BDIN. Deklarasaun governu ne’e sai preokupasaun emprezariu sira tanba emprezariu timoroan balu seidauk hatene oinsa atu sira mos sai asionista ba banku refere.
Tuir informasaun no nota intendimentu la’os ofisial entre governu ho asonista balu nebe Business Timor hetan katak governu hili no hatudu ona emprezariu timoroan nain rua ne’ebe sai hanesan asionista ba banku ne’e mak hanean Julio Alfaro no Abilio Araujo.
Julio Alfaro rasik konfesa katak nia hili diretamente husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. Entretantu Abilio Araujo, emprezariu timoroan nebe susesu iha Portugal ne’e, to’o agora Business Timor seidauk konsege konfirma loloos kona-ba nia involvimentu iha BNID ne’e.
Maski foin lalais ne’e Ministru João Gonçalves deklara katak odamatan kontinua nakloke ba emprezariu tomak atu bele tau asaun ho kriteria osan minimu tenke Dollar Estadu Amerikanu millaun ida (DEA1.000.000), maibe emprezariu nasional sira balu seidauk iha informasaun oinsa mak sira atu involve no sai mos hanesan asionista ba banku refere.
Emprezaria nasional atual Diretora Supermerkadu Jacinto Unipesoal Lda Claricia Lay ba Business Timor foin lalais ne’e hatete to’o ohin loron governu seidauk iha informasaun ida oinsa sai asionista ba BNID ne’e.
“Se ami hetan kesempatan ida ne’e ami mos hakarak. Ha’u senti la’os ha’u mesak maibe emprezariu tomak hakarak. Governu fo oportunidade ida ne’e sira mos hakarak maibe foin daudauk ami rona no ami hare realidade ne’e oin seluk, iha ne’eba hanesan ema ida rua deit mak sai hanesan asionista,” dehan Prezidente Conecting Business and Marketplace to Christ (CBMC) Timor Leste ne’e hatete iha ninia knar fatin Kuluhun, Dili.
Nia dehan, hanesan emprezariu timoroan, nia parte durante nee hetan no rona duni informasaun refere husi kolega emprezariu balu maibe husi governu rasik seidauk iha informasaun ba sira atu sira mos hanesan asionista ba banku refere.
“To’o ohin loron ami mos seidauk hetan karta ruma husi governu, tanba ne’e seidauk loke dalan ba emprezariu seluk,” hatete Claricia Lay.
Claricia nebe nain ba kompañia Ocean Line Unipessoal Lda (fa’an no distributor uniku produtu Wings Indonezia) ne’e mos preokupa ho planu governu nebe adia tan banku ne’e ba tinan 2012.
“Ne’e terlalu menganban, hau la hatene iha governu. Maibe ami emprezariu nafatin iha esperansa hodi hein prezensa banku ne’e atu realiza para oinsa ami bele hetan sistema ida ne’ebe mak fasil ba ami.
“ita nafatin hatete ba governu atu tenki lalais halo prosesu ba banku ne’e,” nia hatete.
Nia fo ezemplu hanesan kuandu tinan ida mak kompañia 200 mak selu jurus ba banku seluk nusa la selu ba banku nasional atu nune jurus ida ne’ebe selu, sira bele sente katak banku nasional bele halo servisu barak iha rai laran.
“Maibe agora durante tinan tolu nia laran ona mak banku ne’e seidauk halao ne’e mak seidauk halao ne’e mos osan hira ona? Ha’u sente katak nasaun balun seidauk aseita ita atu tama ASEAN ne’e ha’u senti buat sira ne’e hotu,” Prezidente Konsellu CCITL ne’e hatete.
Nia dehan iha CCI rasik mos seidauk iha konfirmasaun ida husi governu katak se-se mak atu sai hanesan asionista BNID.
“Ami mos hein hela katak ami emprezariu nasional sira hotu-hotu iha interese boot, tanba banku nasional ne’e mak loke duni, ne’e diak ba ita no diak mos ba ita nia nasaun. Tanba jurus ne’ebe ita hetan ita fo fila ba ita nia rain hodi halo servisu ba ita nia nasaun,” Claricia hatete.
Iha fatin ketak deputada Fernanda Borges hatete prosesu hahu banku deit mosu runguranga ona. Tanba ne’e, tuir eis ministra finansa nebe rezigna an iha governu konstitusional primeiru ne’e, BNID mosu mos nunka dezenvolve ekonomia nasaun ne’e.
Tuir Fernanda Borges, banku estadu ninian povu tomak iha direitu tomak atu sosa mesmu povu iha sen dollar (dollar atus ida) deit mos nia hakarak atu sosa banku ne’e nia bele.
“Ita hari deit banku la to’o ita hari banku mais presiza vizaun ida konaba dezenvolvimentu ekonomiku iha rai laran, ida ne’e mak ha’u la hare iha governu AMP,” nia dehan.
Nia dehan problema atu harii BNID mak governu nia estratejia iha area saida-saida la klaru, oinsa mak tulun ema sira nebe atu empresta no halo nusa mak pakote ba kreditu ne’e lao maibe laos ema husu atu hola kareta ne’e laos dezenvolvimentu ekonomiku.
Nia dehan atu akontese dezenvolvimentu ekonomia iha nasaun ne’e laos tanba atu hari banku maibe tenki iha planu, tenki iha estratejia no koloka mos rekursu ne’e loloos hodi nune bele fasilita asesu ba kreditu banku.
“Agora governu atu estabelese banku ne’e governu maka tenki tau osan mais ami hare buat ne’e la dun tranparente ida tanba iha mos asaun husi privadu. Asionista BDN hanesan segredu boot Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves, e povu la hatene, entaun ba hili deit emprezariu sira ne’ebe sira nia amigu sira mak tama iha banku ne’e. Ne’e labele,” Fernanda hatete.
Nia husu governu tenki fosai ka anunsia ba povu katak estadu hakarak tau asaun sira ne’e atu nune bele sai nain uitoan ba banku ita nian. Nia dehan asionista laos ba buka fali emprezariu sira ne’ebe agora riku ho projetu sira ne’e atu tau osan no sira mak riku iha rai ne’e, ne’e la loos.
“Intensaun ne’e la loos no ita kria ona elite balun ne’ebe riku iha rai ne’e ho osan estadu nian,tanba ne’e laos partisipasaun ida hanesan ba ema hotu iha rai laran,” hatete Fernanda Borges.
Prezidente Komisaun A PN ne’e hatete se governu la iha vizaun, fo empresta osan mos arbiru deit. Ema empresta ba saida tenke klaru tanba banku ne’e atu tulun ema ne’ebe hakarak kria empreza, no halo ekonomia iha fatin ruma, katak Fernanda.
Tuir nia haree katak timoroan sira nebe tinan hirak liuba kreditu iha banku barak mak hola deit kareta no empreza labele ba oin.
“Hola kareta atu halo saida? Hola kareta atu aumenta produsaun kafe nian ka produsaun hare nian, ka aumenta produsaun aihan, aifuan ka buat seluk ida?” nia kestiona.
Politiku husi Partidu Unidade Nasional ne’e fo hanoin katak banku nasional ne’e aban bainrua harii karik, programa dezenvolvimentu iha area agrikultura, turizmu, industria ki’ikoan sira ne’ebe halo ne’e tenki iha.
“Hanesan peskas hanesan agora daudaun iha Atauro ne’eba potensia boot ida mak ikan, hahan mai husi tasi, presiza tulun atu hare ba sira nia atividade, halo nusa mak sira bele peska no halo nusa mak sira iha sasan fatin atu tau ikan sira ne’e, halo nusa mak sira liga mai Dili, no halo nusa mak sira aumenta mos sira nia asesu alimentar atu ema han diak no sai saude diak,” nia fo hanoin.
Iha fatin hanesan deputadu Manuel Tilman hatete preukupasaun iha fatin barak tenki iha banku, katak asesu ba kreditu ema tenki iha fasilidade atu ba foti osan hodi halao sira nia inisiativa emprezarial.
Nia hatete parlamentu tinan rua liu ba ne’e aprova duni millaun $8,00 atu hari banku dezenvolimentu ida maibe la to’o hari tanba osan balun husi millaun $8,00 ne’e hasai tiha ba mikrofinansa ne’ebe ohin loron sai hanesan banku komersial.
Osan ne’ebe hasai ona husi hari banku ne’e kuaze millaun lima hodi ba hamutuk ho milaun hitu ne’ebe mikrofinansa iha uluk tiha ona.
Iha fali hanoin ida seluk katak BNID ne’e ba duni oin ka lae, komisaun C rasik halo tiha ona seminariu rua konaba banku dezenvolvimentu no investimentu ne’e.
“Hanoin diak atu hari banku ida ho osan estadu nian deit para bele fasilita ema hotu-hotu ne’e hanoin diak. Atu apoiu mos setor privadu ita hari banku dezenvolvimentu nasional, ita tau osan estadu nian no tau osan privadu nian,” nia hatete.
Nia informa katak ida agora hanoin iha ne’e osan estadu nian 51% no 49% privadu nia osan, tanba ne’e estadu nia osan ne’e tenki nakloke ba ema hot hotu. Labele nakloke ba ema rua tolu ne’ebe dehan katak sira iha osan. “Lae, ida ne’e mak ami sei hare hela.”(R1)
Prosesu hari banku nasional refere kaer direta husi Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves. Iha semana liuba ministru rasik hatete sai ba publiku liu husi media nasional sira katak odamatan governu nakloke ba emprezariu nasional seluk ne’ebe atu tau mos osan hodi hari BDIN. Deklarasaun governu ne’e sai preokupasaun emprezariu sira tanba emprezariu timoroan balu seidauk hatene oinsa atu sira mos sai asionista ba banku refere.
Tuir informasaun no nota intendimentu la’os ofisial entre governu ho asonista balu nebe Business Timor hetan katak governu hili no hatudu ona emprezariu timoroan nain rua ne’ebe sai hanesan asionista ba banku ne’e mak hanean Julio Alfaro no Abilio Araujo.
Julio Alfaro rasik konfesa katak nia hili diretamente husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. Entretantu Abilio Araujo, emprezariu timoroan nebe susesu iha Portugal ne’e, to’o agora Business Timor seidauk konsege konfirma loloos kona-ba nia involvimentu iha BNID ne’e.
Maski foin lalais ne’e Ministru João Gonçalves deklara katak odamatan kontinua nakloke ba emprezariu tomak atu bele tau asaun ho kriteria osan minimu tenke Dollar Estadu Amerikanu millaun ida (DEA1.000.000), maibe emprezariu nasional sira balu seidauk iha informasaun oinsa mak sira atu involve no sai mos hanesan asionista ba banku refere.
Emprezaria nasional atual Diretora Supermerkadu Jacinto Unipesoal Lda Claricia Lay ba Business Timor foin lalais ne’e hatete to’o ohin loron governu seidauk iha informasaun ida oinsa sai asionista ba BNID ne’e.
“Se ami hetan kesempatan ida ne’e ami mos hakarak. Ha’u senti la’os ha’u mesak maibe emprezariu tomak hakarak. Governu fo oportunidade ida ne’e sira mos hakarak maibe foin daudauk ami rona no ami hare realidade ne’e oin seluk, iha ne’eba hanesan ema ida rua deit mak sai hanesan asionista,” dehan Prezidente Conecting Business and Marketplace to Christ (CBMC) Timor Leste ne’e hatete iha ninia knar fatin Kuluhun, Dili.
Nia dehan, hanesan emprezariu timoroan, nia parte durante nee hetan no rona duni informasaun refere husi kolega emprezariu balu maibe husi governu rasik seidauk iha informasaun ba sira atu sira mos hanesan asionista ba banku refere.
“To’o ohin loron ami mos seidauk hetan karta ruma husi governu, tanba ne’e seidauk loke dalan ba emprezariu seluk,” hatete Claricia Lay.
Claricia nebe nain ba kompañia Ocean Line Unipessoal Lda (fa’an no distributor uniku produtu Wings Indonezia) ne’e mos preokupa ho planu governu nebe adia tan banku ne’e ba tinan 2012.
“Ne’e terlalu menganban, hau la hatene iha governu. Maibe ami emprezariu nafatin iha esperansa hodi hein prezensa banku ne’e atu realiza para oinsa ami bele hetan sistema ida ne’ebe mak fasil ba ami.
“ita nafatin hatete ba governu atu tenki lalais halo prosesu ba banku ne’e,” nia hatete.
Nia fo ezemplu hanesan kuandu tinan ida mak kompañia 200 mak selu jurus ba banku seluk nusa la selu ba banku nasional atu nune jurus ida ne’ebe selu, sira bele sente katak banku nasional bele halo servisu barak iha rai laran.
“Maibe agora durante tinan tolu nia laran ona mak banku ne’e seidauk halao ne’e mak seidauk halao ne’e mos osan hira ona? Ha’u sente katak nasaun balun seidauk aseita ita atu tama ASEAN ne’e ha’u senti buat sira ne’e hotu,” Prezidente Konsellu CCITL ne’e hatete.
Nia dehan iha CCI rasik mos seidauk iha konfirmasaun ida husi governu katak se-se mak atu sai hanesan asionista BNID.
“Ami mos hein hela katak ami emprezariu nasional sira hotu-hotu iha interese boot, tanba banku nasional ne’e mak loke duni, ne’e diak ba ita no diak mos ba ita nia nasaun. Tanba jurus ne’ebe ita hetan ita fo fila ba ita nia rain hodi halo servisu ba ita nia nasaun,” Claricia hatete.
Iha fatin ketak deputada Fernanda Borges hatete prosesu hahu banku deit mosu runguranga ona. Tanba ne’e, tuir eis ministra finansa nebe rezigna an iha governu konstitusional primeiru ne’e, BNID mosu mos nunka dezenvolve ekonomia nasaun ne’e.
Tuir Fernanda Borges, banku estadu ninian povu tomak iha direitu tomak atu sosa mesmu povu iha sen dollar (dollar atus ida) deit mos nia hakarak atu sosa banku ne’e nia bele.
“Ita hari deit banku la to’o ita hari banku mais presiza vizaun ida konaba dezenvolvimentu ekonomiku iha rai laran, ida ne’e mak ha’u la hare iha governu AMP,” nia dehan.
Nia dehan problema atu harii BNID mak governu nia estratejia iha area saida-saida la klaru, oinsa mak tulun ema sira nebe atu empresta no halo nusa mak pakote ba kreditu ne’e lao maibe laos ema husu atu hola kareta ne’e laos dezenvolvimentu ekonomiku.
Nia dehan atu akontese dezenvolvimentu ekonomia iha nasaun ne’e laos tanba atu hari banku maibe tenki iha planu, tenki iha estratejia no koloka mos rekursu ne’e loloos hodi nune bele fasilita asesu ba kreditu banku.
“Agora governu atu estabelese banku ne’e governu maka tenki tau osan mais ami hare buat ne’e la dun tranparente ida tanba iha mos asaun husi privadu. Asionista BDN hanesan segredu boot Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Gonçalves, e povu la hatene, entaun ba hili deit emprezariu sira ne’ebe sira nia amigu sira mak tama iha banku ne’e. Ne’e labele,” Fernanda hatete.
Nia husu governu tenki fosai ka anunsia ba povu katak estadu hakarak tau asaun sira ne’e atu nune bele sai nain uitoan ba banku ita nian. Nia dehan asionista laos ba buka fali emprezariu sira ne’ebe agora riku ho projetu sira ne’e atu tau osan no sira mak riku iha rai ne’e, ne’e la loos.
“Intensaun ne’e la loos no ita kria ona elite balun ne’ebe riku iha rai ne’e ho osan estadu nian,tanba ne’e laos partisipasaun ida hanesan ba ema hotu iha rai laran,” hatete Fernanda Borges.
Prezidente Komisaun A PN ne’e hatete se governu la iha vizaun, fo empresta osan mos arbiru deit. Ema empresta ba saida tenke klaru tanba banku ne’e atu tulun ema ne’ebe hakarak kria empreza, no halo ekonomia iha fatin ruma, katak Fernanda.
Tuir nia haree katak timoroan sira nebe tinan hirak liuba kreditu iha banku barak mak hola deit kareta no empreza labele ba oin.
“Hola kareta atu halo saida? Hola kareta atu aumenta produsaun kafe nian ka produsaun hare nian, ka aumenta produsaun aihan, aifuan ka buat seluk ida?” nia kestiona.
Politiku husi Partidu Unidade Nasional ne’e fo hanoin katak banku nasional ne’e aban bainrua harii karik, programa dezenvolvimentu iha area agrikultura, turizmu, industria ki’ikoan sira ne’ebe halo ne’e tenki iha.
“Hanesan peskas hanesan agora daudaun iha Atauro ne’eba potensia boot ida mak ikan, hahan mai husi tasi, presiza tulun atu hare ba sira nia atividade, halo nusa mak sira bele peska no halo nusa mak sira iha sasan fatin atu tau ikan sira ne’e, halo nusa mak sira liga mai Dili, no halo nusa mak sira aumenta mos sira nia asesu alimentar atu ema han diak no sai saude diak,” nia fo hanoin.
Iha fatin hanesan deputadu Manuel Tilman hatete preukupasaun iha fatin barak tenki iha banku, katak asesu ba kreditu ema tenki iha fasilidade atu ba foti osan hodi halao sira nia inisiativa emprezarial.
Nia hatete parlamentu tinan rua liu ba ne’e aprova duni millaun $8,00 atu hari banku dezenvolimentu ida maibe la to’o hari tanba osan balun husi millaun $8,00 ne’e hasai tiha ba mikrofinansa ne’ebe ohin loron sai hanesan banku komersial.
Osan ne’ebe hasai ona husi hari banku ne’e kuaze millaun lima hodi ba hamutuk ho milaun hitu ne’ebe mikrofinansa iha uluk tiha ona.
Iha fali hanoin ida seluk katak BNID ne’e ba duni oin ka lae, komisaun C rasik halo tiha ona seminariu rua konaba banku dezenvolvimentu no investimentu ne’e.
“Hanoin diak atu hari banku ida ho osan estadu nian deit para bele fasilita ema hotu-hotu ne’e hanoin diak. Atu apoiu mos setor privadu ita hari banku dezenvolvimentu nasional, ita tau osan estadu nian no tau osan privadu nian,” nia hatete.
Nia informa katak ida agora hanoin iha ne’e osan estadu nian 51% no 49% privadu nia osan, tanba ne’e estadu nia osan ne’e tenki nakloke ba ema hot hotu. Labele nakloke ba ema rua tolu ne’ebe dehan katak sira iha osan. “Lae, ida ne’e mak ami sei hare hela.”(R1)
21 de março de 2011
Tsunami Japaun TL Apoia Rihun US$500
DILI- Dezastre Natureza (Tsunami) ne’ebe akontese iha nasaun Japaun foin lalais ne’e, hamosu sentimentu solidariedade umanu husi governu Timor Leste nebe deside fo ajuda umanitaria ho orsamentu rihun US$500.
“Ami hasai tiha ona rezolusaun ida atu fo apoio, iha Sabadu liuba. Ne’e duni ami fo apoia finanseira US$500 mil para ajuda umanitaria,” deklara Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ba jornalista sira, Tersa (15/3) iha eis Markado Lama, Dili, relasiona ho Tsunami ne’ebe akontese iha nasaun Japaun foin lalais ne’e hodi hamate ema barak.
Xefi Governu Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) ne’e afirma katak , Timor Leste mos sei monta ekipa ida ba tulun Japaun hodi hamos tiha sasan sira ne’ebe estraga husi Tsunami ne’e.
“Ita nia ema ne’ebe sei ba maka, husi Forsa ho Policia balun, Bombeiros, Cruz Vermelha no Jovens. Ida ne’e mekanismu ida ke sei kleur oituan, tanba sei prepara ita nia ema ba iha ne’eba,” informa Primeiru Ministru Xanana Gusmão.
Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten, ekipa ne’ebe atu ba Japaun ne’e laos iha fulan ne’e, maibe iha fulan oin maka ba, tanba hare ba dimensaun estragus ne’e boot teb-tebes, laos iha fulan ida agora tanba sira sei iha hela risku.
Antes ne’e liu husi reuniaun extraordinariu Konsellu Ministru mos aprova ona rasolusaun ida atu fo apoiu umanitaria vitima Tsunami iha Japaun ne’ebé resulta ema barak mate.
Liu husi karta komunikadu imprensa ne’ebé media ne’e asesu katak Konsellu Ministru hato’o mos solidareidade no fraternidade (princípios fundamentais consignados na Constituição de Timor-Leste) desidi aprova no sei haruka ekipa atu ba ajuda iha fatin neba no sei lidera husi Secretariu Estado Formasaun Professional no Emprego, Bendito Freitas.
KM konsulta ona ho Embaissador Japaun ba Timor Leste (TL) Iwao Kitahara hodi fó apoiu ba Japaun neba sofre ba dezastre naturais ne’e.(R1)Inflasaun Ameasa TL Governu Presiza Hanoin Subsidiu Mina
DILI – Haree ba realidae folin mina-sunuk (bahan bakar) hanesan gazol, gazolina, no minarai iha merkadu mundial, fo impaktu mos ba sasan nesesidade baziku sira seluk nia folin. Mina-sunuk nebe folin sa’e sei hamosu inflasaun, katak sasan seluk nia folin iha merkadu sei sa’e maka’as tuir folin mina iha mundu.
Dr. Lucas da Costa, matenek area ekonomia nian nebe mos atual Reitor Universidade da Paz (Unpaz) fo hanoin ida relasiona ho folin mina mundial nebe agora sa’e maka’as. Folin mina ba koreiu Abril nian sa’e sai US$103,66 pur barel iha bursa New York no fahan iha level US$103,12 pur barel semana liuba iha Singapura. Folin mina iha Timor Leste mos agora sa’e ba $1.05 to’o $1.10 pur litru iha semana rua ikus nian.
Haree ba situasaun nebe halo inflasaun ameasa ona Timor Leste, Dr. Lucas fo hanoin ba governu tenki hamosu ona subsidiu mina iha nasaun ne’e. Dr. Lucas nebe atual deputadu parlamentu nasional ne’e hatete, governu tenki halo eskema ida hodi halo intervensaun folin mina iha merkadu. Maibe nia dehan, intervensaun governu nian la signifika atu regula folin mina. Intervensaun ne’e katak atu fo subsidiu ba mina iha nasaun ne’e hodi antisipa folin mina nebe sa’e.
“Governu tenki hamosu eskema ida hodi bele halo intervensaun iha merkadu mina nian, tanba hau fiar katak iha tempu la dun naruk mina nia folin sei aas tebetebes,” dehan Lucas foin lalais ne’e iha Uma Fukun.
Tuir nia katak sekuandu mina nia folin mak kontinua aas, sasan hotu-hotu nia folin iha nasaun ne’e sei aas tebe tebes. Tanba sasan hotu-hotu agora sosa husi rai seluk mai, ninia folin sa’e maka’as ona tanba ne’e sasan nesesidade baziku mos nia folin tenki karun ona, molok to’o mai iha TL.
“Ita bele imajina ona katak folin mina ne’e sa’e ninia impaktu sei konaba ba estudante sira tanba sira labele ba eskola tanba folin transpote publiku sira sei aas, ema sira fila liman mos labele fila liman ho diak tanba sasan nia folin aas hotu no ita sei monu iha inflasaun ne’ebe aas tebe-tebes,” hatete nia
Hanoin hanesan hato’o husi Antonio Carceres, dosente ekonomia Universidade Nasional Timor Lorosae. Tuir Carceres, atu antisipa folin mina (bahan bakar )governu ida tenki hanoin ona atu tau osan ba subsidiu mina nian atu nune bele antisipa.
“Se la iha antisipasaun folin sasan baziku(sembako) sei sae makas,”dehan nia foin lalais ne’e
Nia dehan Timor leste maske nasaun ne’ebe iha mina barak maibe seidauk iha produsaun rasik no mina sira ne’ebe agora daudaun uza mai hotu deit husi rai seluk.
Tuir niak katak folin mina ne’ebe aas ne’e sei afeita husi nasaun hotu hotu tanba ne’e presiza duni atu halo antisipasaun.
Entretantu estudante Finalista Universidade Nasional Timor Lorosae fakuldade agrikultura, departementu sosio ekonomia Abrão da Costa hatete nasaun foun ne’e presiza duni hamosu subsidiu mina hanesan.
Tuir nia katak atu antisipa presumina mundial governu tenki prepara ona subsidiu. Tanba sei hamosu subsidiu mina, roda ekonomia sei lao ho diak,tanba iha mina buat hotu sei lao ho diak.
Dr. Lucas iha parte seluk informa mos katak mina ohin loron ninia folin kontinua sae maka’as tanba rai sira ne’ebe produs mina barak iha Mediu Oriente (Timur Tengah) hanesan, Nasaun Egiptu, Libia, Kuwait, Arabia Saudita, sira iha desturbasaun ka funu, tanba ne’e sira la ke’e mina barak hanesan baibain, no mina ne’ebe sira ke’e mos tun ona ba 1/3.
Nia dehan iha duni rai ida bot hanesan Venezuela ne’ebe ke’e mina barak no produsaun ne’ebe boot maibe la to’o atu taka produsaun mina ne’ebe mundu presiza. Alende ne’e mos tanba mosu dezastre boot tsunami nebe Japaun hasoru.
“Mina sei menus iha merkadu, tanba nasaun Japaun ne’ebe foin dadauk ne’e hetan tsunami boot no estraga tiha sentral energia nuclear. Ita imajina ona katak Japaun hanesan rai ida industrializadu, industria ne’ebe boot no barak sira sei presiza mina barak hodi halao sira nia industria,” Dr. Lucas hatete.
Tanba tuir Lucas katak uluk Japaun hetan energia husi sentral nuklear, maibe agora sental nuklear aat entaun sira tenki uza mina barak hodi halao sira nia industria.
Iha fatin hanesan deputadu bankada Fretilin Jose Texeira hatete kestaun subsidiu ne’e kestaun ida ne’ebe difisil.
“Hau hanoin kestaun subsidiu ne’e kestaun ida ne’ebe difisil, ita lalika hare liu ba ida ne’e,”dehan nia.
“Ba ha’u problema ho folin mina ne’e oin seluk fali tanba iha ita nia rai ne’e iha oportunidade ne’ebe diak iha tinan tolu hat liu ba no iha orsamentu barak maibe seidauk iha fatin ida atu hatama mina.
“Uluk koalia barak katak atu dada investor mina barak atu tama ne’e importante,maibe la halo,agora daudaun atu halo importasaun mina mai iha Timor,maibe tanki sira ne’e ki’ik hela no tanki sira ne’e mos pertamina nian entaun la bele halo buat ida,”dehan nia
Tuir nia katak Lolos TL presiza atu prepara no iha stok nasional ,atu iha stok nasional iha fatin fatin atu shokes ne’e labele afeita ba folin mina iha rai laran.
Problema folin mina kontinua sae makas iha nasaun foun ne’e tanba TL depende makas liu ba impotasaun, dalaruma semana semana mak halo importasaun mai tanba ne’e folin mina sempre aas liu nasaun sira seluk.
Tanba ne’e nia hatete katak kestaun subsidiu la dun importante maibe presija infraestrutura atu hatama mina mai iha nasaun foun ne’e.
“Hau bele dehan kona ba problema mina ne’e iha relasaun ho folin iha mundu maibe ita nia mina sempre karun liu ema nasaun seluk,tanba iha failansu politika enerzetika iha rai ina ne’e ninian,”hatete
Nia dehan Timor leste rasik nasaun ne’ebe produtor ba mina iha tasi Timor tanbasa mak ita rasik seidauk ssidauk benifisia ba buat ida ne’e,kestaun mak politika enerjetika la book an. (R1)
Subscrever:
Mensagens (Atom)